WWW.KNIGA.SELUK.RU

БЕСПЛАТНАЯ ЭЛЕКТРОННАЯ БИБЛИОТЕКА - Книги, пособия, учебники, издания, публикации

 

Pages:   || 2 | 3 | 4 | 5 |   ...   | 8 |

«Инновации XXI века: проблемы и перспективы, методы и технологии реализации часть 2 Сборник научных статей профессорско-преподавательского состава России и зарубежья г. ...»

-- [ Страница 1 ] --

ДЕПАРТАМЕНТ ОБРАЗОВАНИЯ Г. МОСКВЫ

НАУЧНО-ИССЛЕДОВАТЕЛЬСКИЙ ИНСТИТУТ РАЗВИТИЯ

ПРОФЕССИОНАЛЬНОГО ОБРАЗОВАНИЯ

ГОУ СПО КОЛЛЕДЖ АРХИТЕКТУРЫ И СТРОИТЕЛЬСТВА №7 Г. МОСКВА

Инновации XXI века:

проблемы и перспективы,

методы и технологии

реализации

часть 2

Сборник научных статей

профессорско-преподавательского состава России и зарубежья г. Москва, 2011г.

- 20100 УДК 37 Печатается по решению НаучноББК 74 методического совета ГОУ СПО КАС И 665 №7, протокол № 5 от 01.12.2011г.

Инновации XXI века: проблемы и перспективы, методы и технологии реализации: сборник научных статей профессорско-преподавательского состава России и зарубежья. Часть 1 / отв. ред. С.А. Рунова. - Москва: Граница, 2011. – 384 с.

Сборник научных статей состоит из двух частей. 1 часть включает статьи профессорско-преподавательского состава России и зарубежья; 2 часть – статьи учащейся и студенческой молодежи, студентов, аспирантов и соискателей.

География представленных статей: Болгария, Польша, Канада, Москва, Казахстан, Волгоград, Чита, Иркутск, города Кузбасса и др.

В данном выпуске опубликованы статьи по таким направлениям как «Инновационные образовательные технологии», «Межкультурная коммуникация», «Международные молодежные обмены», «Информационные технологии в обеспечении качества образования», «Формальное, информальное и неформальное профессиональное образование в России и зарубежом», «Интеграция школы и вуза в единое образовательное пространство» и др.

Для преподавателей и сотрудников учреждений профессионального образования, учителей школ, студентов, аспирантов и молодых ученых.

ISBN 978-5-94691-464- Редакционная коллегия:

кандидат педагогических наук Корсаков С. В.

доктор педагогических наук Невмержицкая Е.В.

кандидат технических наук Побегай Т.В.

кандидат педагогических наук, доцент Рунова С.А.

Издается в авторской редакции ©Коллектив авторов, ISBN 978-5-94691-464- ©КАС- © Издательская группа «Граница»

РЫНОЧНЫЕ ТРЕБОВАНИЯ

И ПРОФЕССИОНАЛЬНАЯ КВАЛИФИКАЦИЯ РАБОЧЕЙ СИЛЫ

Деница Богданска – докторант Юго-Западный университет им. Неофита Рильского, Благоевград, Болгария d_stef@abv.bg Рабочая сила в любой фирме – это важнейший ресурс, от которого зависит ее успех. Современные условия труда требуют того, чтобы квалификация работника соответствовала занимаемой им должности.

Для этого целесообразно: 1) найти людей с соответствующими качествами, 2) распределить этих людей на определенные места, соответствующие их способностям, 3) выяснить предварительно трудовые процессы, особенности труда каждого рабочего места и требования к кандидатам.

Чтобы управлять деятельностью людей на отдельных рабочих местах, целесообразно заранее анализировать и дифинировать труд. Анализ труда выражается в идентифицировании обязанностей и качеств людей, которые будут его выполнять. Анализ труда – это важная часть менеджмента, так как данная информация используется при наборе и подборе персонала, обучении и повышении квалификации, оценке и оплате труда и др. [3].

Управление человеческими ресурсами в мебельном секторе все больше осмысливается как важная часть управления, здесь исключительно актуальны вопросы мотивации оплаты и обучения кадров. Какие конкретные средства для мотивации собственного персонала будут использовать менеджеры, зависит от размера фирмы, ее стратегии и политики по отношению к человеческим ресурсам, но больше всего, от образа мышления и менеджерской компетентности высших менеджеров [2]. Труд персонала можно компенсировать и поощрять различными способами. Некоторые из подходов широко применяются в практике, другие - регламентированы определенными статьями Кодекса труда, а третьи - имеют самый общий характер, так как на сегодняшний день нет необходимой законодательной базы.

Актуальность приобретают и такие мотивы, как дополнительное пенсионное и здравоохранительное обеспечение, страховки на случай различных травм, страховка «жизни» и др. Одна из важнейших обязанностей работодателей по отношению к персоналу – это обеспечение адекватного вознаграждения труда. Это управленческий процесс, прямо связанный с заранее определенными целями фирмы в рамках их бюджетных средств и прилагаемых систем оплаты труда. Систему оплаты труда целесообразно периодически анализировать и усовершенствовать. При хороших финансовыхх результатах фирма имеет возможность ввыплачивать более высокие зарплаты, премии и бонусы и таким образом привлекать более квалифицированных кадров, что со своей стороны - гарантия о более высокой степени конкурентоспособности и эффективности фирмы [6].

Проводимая в нашей стране правильная социально-экономическая политика играет исключительно важную роль в процессе согласования договора о величине заработной платы, как мотивации и заинтересованности рабочей силы. Средняя зарплата в стране во много раз ниже зарплаты в большинстве стран Европейского союза, в том числе в подсекторе «Мебельная промышленность» (таблица 1). Использование системы оплаты труда зависит от соответствующих производственных условий. В каждом конкретном случае надо предлагать такую систему, которая в самой полной степени отвечает организационно-техническим и производственным условиям. Каждый менеджер или управляющий мебельной фирмой должен знать достоинства разных систем оплаты труда и их специфические разновидности, а также применять их так, чтобы умело сочетать интересы и рабочих, и фирмы, которой он руководит.

Данные из статистических справочников Национального статистического института и по собственным вычислениям Обучение – это сложный процесс, который включает разнообразные виды деятельности, начиная с выяснения потребностей обучающихся и заканчивая оценкой его результатов.

Образование и обучение в подсекторе «Мебельная промышленность»

в Болгарии организовано на трех уровнях:

среднее образование – в специализированных профессиональных гимназиях в городах Пловдив, София, Варна, Русе, Велинград и др., некоторые из них уже с затихающими функциями из-за демографического кризиса и непривлекательных производственных условий (работа в неуютных помещениях, низкая оплата и т.п.). Число заканчивающих среднее образование достаточно для удовлетворения потребности подсектора, но, к сожалению, большинство предпочитает заниматься чем-нибудь другим, а не тем, чему учились, так как эти профессии неинтересны для молодых людей.

университетское образование - высшее образование в подсекторе «Мебельная промышленность» можно закончить в единственном в стране Лесотехническом университете (София);

продолжение профессионального обучения - чаще всего, осуществляется на базе курсов повышения квалификации и переквалификации.

Все больше получают популярность проводимые курсы для внутрифирменного обучения с участием различных категорий персонала и представителей менеджмента фирмы. Практика показывает, что эти курсы исключительно эффективны, потому что в обучении ставятся непосредственно вопросы и рассматриваются реальные казусы практики. Кроме того, руководство получает обратную связь от представителей рабочих и администрации по обсуждаемым вопросам. В больших фирмах необходимо осуществлять систему повышения квалификации персонала, но в большинстве случаев используются только отдельные ее аспекты [2].

Заботы о развитии персонала затрагивают не только производственных рабочих и административных служащих, но и менеджеров. Система высшего образования осуществляет последипломное профессиональное обучение на базе обособленных звеньев к высшим училищам. Все высшие училища в стране имеют звенья последипломной квалификации для обучения профессиям и специальностям лиц старше лет Предпочитаемым продолжающим обучением для руководящих кадров является фирменный менеджмент и маркетинг, счетоводство, нормирование и оплата труда и др.

Деревообрабатывающая и мебельная промышленность целиком в частных руках, и требования к персоналу и его квалификации варьируются и зависят от собственников фирм и их политики. Во многих из фирм персонал подбирается на базе родственных связей, приятельств и т. д., не требует никаких базовых знаний и умений, что неминуемо ведет к производству слабоконкурентной мебельной продукции.

Закон о профессиональном образовании и обучении обязывает организацию, институты, управление и финансирование системы профессионального образования и обучения в рамках:

определяет основные задачи системы профессионального образования и обучения;

определяет список профессий;

дефинирует степени профессиональной квалификации и требования к их приобретению;

регламентирует институты, имеющие право осуществлять профессиональное обучение;

регламентируют государственные образовательные требования к профессиональному образованию и обучению, структуре программ профессионального образования и обучения;

регламентирует способ окончания профессионального образования и обучения и способ его аттестации;

определяет механизмы управления системой профессионального образования и обучения, как и функции министерств, общин и социальных партнеров, которые относятся к профессиональному образованию и обучению;

определяет способы финансирования системы профессионального образования, обучения и ориентирования [5].

Нехватка достаточно подготовленных и квалифицированных кадров знакома и для мебельной индустрии. Средние профессиональные училища, которые готовят эти кадры, не такие как несколько лет назад. Чувствительно снижена теоретическая подготовка школьников, а во многих из училищ практическая подготовка почти уничтожена. Не хватает технической базы, финансовых средств для приобретения необходимых материалов, имитируется какой-то учебно-производственный процесс, что явно недостаточно. Большая часть работников на мебельных предприятиях с недостаточным уровнем образования усваивают различные производственные операции и процессы не всегда хорошо. Вопреки наличиюю современной техники в фирмах качество производимой продукции не всегда хорошее из-за плохо подготовленного персонала, участвующего непосредственно в производстве. Научно-технический прогресс, при помощи которого непрерывно вносятся изменения в технологию и организацию производства мебелей, требует и перемены в квалификации людей, обслуживающих новую технику и занимающихся новыми технологиями. С применением компьютерных технологий в мебельное производство чувствительно уосложнилась роль рабочих, обслуживающих эту технику, в то же самое время непрерывно повышаются и рыночные требования к профессиональной квалификации фирменного персонала на разных уровнях [1].

Богданска Деница. Състояние на мебелното производство в условията на криза, „Предприемачество и клъстърно развитие в условията на криза”, Сборник научни доклади, Благоевград, 2010.

Иванова. Д. и др. Наръчник на предприемача в дървообработващата и мебелна промишленост, „Авангард Прима”, София, Колчагова Б. Мениджмънт на персонала, София, 1999.

Стефанова Ак. „Методика на продължаващото професионално образование и обучение в туризма”, Университетско издателство “Н. Рилски”, Благоевград, 2009.

Закон за професионалното образование и обучение.

6. Bogdanska Denitsa. Work Remuneration in the Furniture Indust, Second International Conference for PhD Candidates "Economics, Management and Tourism, Duni Royal Resort, Bulgaria, 2011.

„НЕФОРМАЛЬНОЕ ОБРАЗОВАНИЕ” В КАЧЕСТВЕ

УНИВЕРСИТЕТСКОЙ СПЕЦИАЛЬНОСТИ В СОФИЙСКОМ

УНИВЕРСИТЕТЕ ИМЕНИ СВ. КЛИМЕНТА ОХРИДСКОГО

Софийский университет имени Св. Кл. Охридского; Болгария Современная динамика нашей повседневной жизни сегодня требует более быстрого развития наших собственных конпетенций. Стремление к управлению собственной жизни в личном и профессиональном плане требует поиска больших возможностей вне сферы традиционного институционального образования. Вот почему необходимость дополнить знания все больше обращает наше внимание на необходимость подготовки специалистов в сфере неформального образования. По этой причине создана и первая в Болгарии бакалаврская программа „Неформального образования” на Факультете педагогики Софийского университета имени Святого Климента Охридского. Она начинается в учебном 2008/2009 г.

Студенты получают знания и подготовку по психологическим и педагогически напревленным дисциплинам. Кроме того они имеют право на развитие в сфере их профессиональных интересов – предоставляемое профильное обучение дает широкий выбор: от профилного разделения по времени обучение, до организации образовательной деятельности и услуг и профессионального и образовательного консультирования, а ткже посредничества в области неформального образования.

С целью популяризации специальности и изучения мнения и потребностей студентов и повышения качества образования, был разработан проект под названием „Неформальное образование - миссия и визия” под научным руководством гл. ас. Д-р Илиана Петкова, за счет средств, выделяемых из государственного бюджета Софийского университета имени Святого Климента Охридского для научных исследований - среди студентов специальности, среди преподавателей и среди общества. Цель каждого из них заключается в изучении мнения работающих в области образования, а также и в других областях, о представлении и места специалистов в области неформального образования на рынке труда. Этот доклад анализирует мнение первых Софийского университета имени Святого Климента Охридского, Болгария о их выборе и будущей реализации. Он основан на данных из анкетного опроса среди 60 студентов I-ого, II-ого и III-ого курса, очная форма обучения. Представления студентов о неформальном образовании в качестве университетской специальности анализируются в трех основных аспектах: подать заявление по специальности; процесс обучения и возможности для реализации, которые будущие специалисты видят перед собой. В отношении первого показателя – подать заявление по информацию о специальности до своей подачи заявляения (более 76%).

Большинство коллег (около 70%) признают, что они не были хорошо знакомы, какой именно является проблематика специальности до того, как они стали ее частью. Большая часть второкурсников (более 70%) не были знакомы при своей поодаче заявления с тем, что именно представляет и чем занимается неформальное образование. Третьекурсники, как впервые принятый выпуск по этой специальности, тоже заранее не имели представление с какими проблемами занимается неформальное образование (73,7%). Практически все анкетированные коллеги (более 95%) информации о специальности. Основные выводы, которые можем сделать, что наблюдается отсутствие разнообразной информации, из-за малой популярности специальности. Преобладающей является часть коллег, которые не были знакомы с сущностью неформального образования, даже попали случайно в специальности.

Анализ результатов, связанных с вторым аспектом - процесс обучения в специальности показывает, что уровень удовлетворенности в начале обучения на среднем уровне среди студентов первого курса.

Высоко количество коллег (90%), желающих больше практических занятий и самовыражения. Больше чем половина опрошенных (около 60%) видят необходимость в обогащении сети для работы с основными учреждениями. Преобладающая часть коллег во втором курсе (около 80%) также имеют положительное мнение относительно хода обучения в Третьекурсники ставят акцент на усовершенствование практических занятий и снабжение специализированной литературой в области неформального образования. Психологическая направленность, профилированные дисциплины и возможность работать с различными целевыми группами (независимо дети или взрослые) являются основными факторами, которые определяют специальность как привлекательную и предпочитаемую. В целом, можем указать, что преобладающей является доля студентов, которые открывают основные недостатки в процессе обучения как недостатки в учебной программе и в проведении практических занятий. Несмотря на это студенты мотивированы реализоваться в этой области. Последний элемент исследования среди студентов является возможность для профессиональной реализации. Из-за сходства в ответах можем обобщить результаты в следующих акцентах.

Коллеги видят свое профессиональное развития главным образом в центрах профессиональной квалификации переквалификации, в неправительственных организациях, в профессиональном образовании и в работе с европейскими структурами и проектами. Под влиянием своей профилирующей подготовки, некоторые из коллег полагаются на развитие в области профильной специализации - профессиональная ориентация и консультирование и организация образовательных услуг и деятельностей. Высоко количество студентов (более 90%), которые считают, что неформальное образование имеет место в болгарской образовательной системе. Из-за большей утвержденности специальности за пределами страны, коллеги планируют свою реализацию именно там. Многие коллеги (около 60%) считают, что неформальное образование развивается быстрыми темпами в Болгарии и преобладают студенты, которые готовы внести свой вклад в его популяризации. Высоко количество опрошенных (более 70%), которые считают, что неформальное образование поддерживает борьбу против безработицы, повышает образовательный уровень и качество образовательных услуг. Более 80% опрошенных считают, что одной из основных функций системы неформального образования является дополняющей формальной –„как область альтернативных образовательных деятельностей или как поддержка усилий в области формального образования”1.

„Неформальное образование” является специальностью, которая появилась недавно в болгарском образовательном пространстве. Эта область профессионального проявления является чрезвычайно интересной и предлагает множество возможностей для профессионального развития.

Отсутствие популярности и осведомленности среди граждан в Болгарии являются как препятствием, так и возможностью для амбициозных молодых людей показать свой талант и профессионализм путем навязывания уже сложившихся традиций во всем мире.

Николаева, С., С. Чавдарова-Костова, Б. Господинов Европейско образование Г., 2011; стр.

КОММУНИКАТИВНАЯ КОМПЕТЕНТНОСТЬ.

ПОПЫТКИ ИСПОЛЬЗОВАТЬ В СОВРЕМЕННОМ

ОБРАЗОВАНИИ

KOMPETENCJE KOMUNIKACYJNE. PRBY ZASTOSOWA

WE WSPCZESNEJ EDUKACJI

COMMUNICATIVE COMPETENCES. ATTEMPTS TO USE

IN MODERN EDUCATION

Александра Домбровска (Aleksandra Dbrowska) Научный руководитель: доктор наук, профессор Юзеф Professor, Head of the Chair of Social Communication at Opole University Abstract: The idea of social communication valid for “here and now” requires that man must not be abandoned in all his social or educational entanglement. This is how the present article came to be written. It evaluates the solutions to date, proposes other ones which are feasible to accept, delineates directions for further research and shows perspectives. The very structure of the article is an answer to the question as to what is hidden behind the term “communication” and “competention”. Man is not able to develop in another way but in the atmosphere of social co-operation. It is only when communication acquires useful values which are considerable and meaningful that man is capable of shaping himseif. This favours popularity and versatility of his development. Development of the individual due to social communication is invested with a multi-level character. However, in order not to interfere in the harmony of man’s personality, the main attention was directed to social and cultural context connected with the effort made towards self-education and self-perfection.

Kompetencja komunikacyjna – jednostkowa umiejtno uywania jzyka odpowiednio do odbiorcy oraz do okolicznoci towarzyszcych procesowi komunikacji. Kompetencja ta oznacza wic umiejtno stosowania regu gramatycznych, konstruowania wypowiedzi poprawnych i adekwatnych do danej sytuacji. Podstawow jednostk kompetencji komunikacyjnej jest wypowied. Pojcie to, zaproponowane przez Della Hymesa w latach 60., zadomowio si na gruncie pragmatyki jzykoznawczej, psycholingwistyki, socjolingwistyki i psychologii spoecznej. W latach 80. M. Canale i M. Swain wyodrbnili z kompetencji komunikacyjnej cztery gwne komponenty:

- gramatyczny: umiejtno posugiwania si elementami leksykalnymi i reguami -gramatycznymi - socjolingwistyczny: umiejtno tworzenia wypowiedzi odpowiednio do rnych kontekstw spoecznych - strategiczny: waciwe stosowanie strategii komunikacyjnych - dyskursywny: umiejtno czenia zda zgodnie z reguami dyskursu Prace specjalistyczne, monografie, artykuy powicone szczegowym problemom komunikacji tumaczone z jzykw obcych bd oryginalne skadaj si na powany dorobek dostpnej u nas literatury. Brak jednak cigle pracy, ktra by dawaa ogln orientacj, w caoksztacie wiedzy w obszarze komunikacji i tematu szczegowego kompetencji. Sdzimy, e rol t przynajmniej w czci speni opracowanie, ktre oddajemy do rk Czytelnika. Artyku przeznaczony jest dla tych, ktrzy chc zdobywa podstawy oglnej wiedzy o procesach komunikacji i kompetencji w poradnictwie i doradztwie pedagogicznym Bdzie przy tym dostpny dla tych wszystkich osb, ktre interesuj si kompetencjami, a nie wymaga to specjalistycznego - profesjonalnego przygotowania.

Nie ma sprawy bardziej palcej ni zrozumienie ycia spoecznego i instytucji stworzonych przez czowieka ze wzgldu na moliwo racjonalnego rozwizywania problemw ludzkiej cywilizacji. Zadaniem komunikacji spoecznej jest zrozumienie to co racjonalne w zachowaniu spoecznym czowieka i w stworzonych przez niego instytucjach. Gdyby to zrozumienie mona byo wykorzysta w taki sposb, aby uczyni stosunki midzy ludmi bardziej ludzkimi staoby si ono najwikszym darem nauki dla ludzkoci. W kadej nauce, w kadym okresie jej rozwoju istniej orodki ywych zainteresowa, pracuje si nad nowymi problemami, a niekiedy dawniejsze zagadnienia formuuje si na nowo w taki sposb, e staj si one ponownie atrakcyjne. Aby spojrze z pewnej perspektywy na teraniejszo i przyszo komunikacji spoecznej, warto odnotowa fakt, e duo istotnych osigni tej dyscypliny zachowuje sw warto, chocia na wiele rzeczy patrze mona inaczej. Jednak niezwykle trudno jest okreli jakie znaczenie mog mie prace wykonywane aktualnie, gdy nowoczesna elektronika, transformatyka czy informatyka, w sieci powiza z komunikacj, mog umoliwi to, czego komunikacje nie mogaby dokona samodzielnie. Niejednemu czytelnikowi tych uwag dotyczcych roli jak spenia komunikacja spoeczna w doradztwie pedagogicznym narzuci si pytanie, czemu t rol naley przypisa.

Tu wypada natychmiast odpowiedzie, e wyraa si to w licznych spotykanych w literaturze humanistycznej sposobach okrelania komunikacji. W stosunku do nowych zaprezentowanych sposobw zakrelania problematyki komunikacyjnej postpiem bardzo liberalnie zaliczajc do komunikacji te wszystkie waniejsze zagadnienia, ktre w wchodz w zakres terminu „KOMUNIKACJI”, nie wykraczajc przeciw utartemu sposobowi jego uywania. Motywem liberalizmu bya ch prezentacji i poinformowania czytelnika o wani ej szych zagadnieniach pewnego dziau nauk humanistycznych. Ponadto wymienione zagadnienia mona wanie w ten sposb poczy, gdy zwizek w jakim pozostaj one ze sob, jest bezsporny. Dokonania, miay rwnie oprcz zaznajomienia czytelnika z treci tych zagadnienia celu, pokazanie gwnych sposobw w jaki je rozwizano. Mgby kto powiedzie, e komunikacja spoeczna nabiera dla nas wartoci, bo jest nam od dziecistwa wdraana okrelon imperatywnoci. Susznie, ale teorie, normy, zasady czy typy komunikacji maj szczeglne znaczenie dla uzgodnienia wspycia, czy konsolidacji grupy. I to zawsze wydaje si psychologicznie trafne. Istniej przecie okrelone sposoby planowania i budowy strategii komunikacyjnej majcej na celu nie tylko dobro jednostkowe ale rwnie doniosy wpyw na rozmaite efekty spoeczne. Poniewa akcentowanie wcale nie oznacza absolutyzowania, chc dla uchylenia ewentualnych nieporozumie, swoje uwagi wyartykuowa zarysowaniem wasnej pozycji teoretycznej. Zaoenia, ktre przeprowadzono s konsekwentnie zbudowanym systemem a o jego wyborze zadecydoway nie tylko wzgldy pragmatyczne lecz rwnie problematyka yciowa. Potrzeby w tym zakresie wyznaczone przez stosunki spoeczne s tak elementarne, e ze wzgldu na ich niezaprzeczaln warto mona bez wikszego ryzyka odnie je do powszechnoci. Poniewa akcentowanie komunikacji spoecznej wspczenie jest „signum temporis” dla uchylenia ewentualnych nieporozumie zarysowaem wasn koncepcj.

Proponujc swoj koncepcj nie zapominam przy tym, e sprawy pojciowe. terminologiczne, s zawsze spraw konwencji a wic dyskusyjne. Obserwatora ycia nie moe wic uderzy pospolita u ludzi potrzeba komunikowania si, ktrej uznanie nie jest tylko spraw wrodzonych nawykw czy osobistych upodoba ale warunkiem, „sine qua non” funkcjonowania spoecznego. Jeeli pedagogowie obserwuj u dorastajcej modziey np. niech do sceptycyzmu a potrzeb, by w co wierzy, to wanie przede wszystkim - wiara w walory komunikacji pozwala na prawidowe funkcjonowanie spoeczne, kadego z nas i wrd innych. Wano spraw w komunikowaniu si jest wtedy zagwarantowana. Podkrelajc wano jak nadaje si komunikacji spoecznej jaki wasne eksploracje w odnonej literaturze wskazujemy nie tylko znaczenie tej subdyscypliny lecz rwnie zastosowania zwizane z wariantami znaczeniowymi. By moe pojcie komunikacja spoeczna nie jest zbyt krystaliczne w warstwie „ex definitione” ale gdy ludzie o niej mwi maj na myli przede wszystkim waciwoci i atrybucje do uzgodnionego dziaania, pomocy wzajemnej, z jasnym uwiadomieniem sobie wizji ktre okrelaj stosunki midzyludzkie. Czytelnik ma prawo oczywicie zapyta czy adresowany podrcznik pomoe mu w ukadaniu sobie stosunkw z ludmi, i w rozwizywaniu osobistych trudnoci. Czy lepiej, poznajc abecado komunikacyjne, bdzie zna si na ludziach? Czy potrafi mdrzej ukada swoje relacje z innymi, bliskimi i wsppracownikami? Czy atwiej bdzie zdobywa przyja i przyjaci? Jak bdzie stara si reagowa w przypadku przeywania negatywnych emocji. Odpowiedzi na te pytania nie s atwe! poniewa nieatwo jest zastosowa wiedz do rozwizywania osobistych problemw. Podrcznik te nie jest kursem zaradnoci yciowej ani sztuk postpowania z ludmi. Ale jeli kto nie oczekuje, e komunikacja spoeczna nauczy go wiele o ludzkim zachowaniu, susznie moe si spodziewa nauczenia si tych walorw wiedzy, ktre przydaj si w codziennym yciu. Nauka jest przecie w istocie rzeczy technik rozwizywania problemw opart na ich zrozumieniu. Komunikacja spoeczna! i jej interdyscypliny charakter, kadzie nacisk na poszukiwanie oglnych zasad, praw, ktre daj to zrozumienie w rozwizywaniu problemw praktycznych i spoecznych.

Dlatego wobec moliwoci wielorakich zastosowa komunikacji spoecznej w edukacji zarwno „czystej” jak i stosowanej powinna ona przyj pewne obowizki, ktrych spenienia ju si od niej da.

Bowiem umiejtno krytycznej interpretacji wiata pozwala na rozumienie i zrozumienie rzeczywistoci. Komunikacja spoeczna stawia tego typu pytania, czy i co, rzeczywicie rozumiemy, jak trzeba rozumie, szczeglnie, jeli uczestniczymy w procesie liniowej i cyrkularnej komunikacji. Komunikacja zatem powinna by obecna w szkoach i uniwersytetach o tyle, o ile wanie wyksztaceniu tak pojtego „uniwersum” sprzyja. Z rozlegego materiau moe by podstaw rnorakich refleksji i uoglnie, zwracam uwag na zagadnienia ukazujce wano a jednoczenie zoono problematyki. Pojcie komunikacji spoecznej jest samo w sobie wystarczajco operatywnym. Jednak umiejtno mylenia tymi kategoriami jest wspomagane elementami filozofii, etyki, psychologii spoecznej, psycho i socjo lingwistyki. Interdyscyplinowy charakter komunikacji spoecznej sprzyja te integracji spoecznej. Wanie dlatego, jestem coraz bardziej przekonany, e transformacje dziedzictwa spoecznego i kulturowego odbywajce si dziki procesom komunikacji i jej atrybucjom, zdecydowanie z mniejsz iloci konfliktw, stresw i frustracji i w sposb zdecydowany poprawi jako naszej egzystencji. Nie od dzisiaj przecie rozumienie i zrozumienie innych ludzi, uwaane jest spoecznie, za wysoce podane w procesach edukacyjno-wychowawczych, gdy jak twierdzi, Terencjusz: „veritas odium parit, obsequium amicos” - szczero rodzi nienawi, ustpliwo przyja.

Termin kompetencja komunikacyjna zosta wprowadzony do terminologii psycholingwistycznej w 1970 r. przez Cambella i Walesa w znaczeniu szerszym i przeciwstawnym do znaczenia terminu kompetencja jzykowa, wprowadzonego przez Chomsky’ego. Termin kompetencja uywany jest zwykle jako okrelenie pewnych indywidualnych umiejtnoci i zdolnoci czowieka. Kompetencja jzykowa okrela umiejtno stosowania abstrakcyjnych regu jzykowych, natomiast kompetencja komunikacyjna okrela umiejtno porozumiewania si za pomoc jzyka. Kompetencja jzykowa jest to umiejtno tworzenia zda o strukturach uznanych i dopuszczalnych na gruncie jakiego jzyka. Kompetencja owa pojawia si tak wczenie w rozwoju ontogenetycznym czowieka i funkcjonuje z tak moc, i musimy przyj, e jest ona biologicznie przypisan cech gatunkow czowieka. Analizujc mow, mamy do czynienia z „wykonaniem jzykowym”, wynikajcym ze starcia kompetencji z pamici, uwag, czasem, zainteresowaniem, stanem emocjonalnym itd.

Kompetencja, czyli zbir formalnych zasad konstrukcji zdaniowych, jest caoci o do zoonej strukturze. Pokazuje ona, jak z podstawowych szeregw wyjciowych sw mona budowa zdania o rnych cechach, wyczerpujcych cae bogactwo spotykanych konstrukcji. Duy wpyw na rozwj kompetencji komunikacyjnej ma spoeczno jzykowa. Jest to grupa ludzi yjcych wsplnie na pewnym terenie, utrzymujca cise stosunki, a wic take komunikujcych si wzajemnie za pomoc rnych form jzykowych. Tak wytworzona wsplnota komunikacyjna daje si wyodrbni na podstawie saboci kontaktw czy powiza komunikacyjnych ze wsplnotami ssiednimi. W obrbie spoecznoci jzykowych wystpowa moe wiele rnych jzykw oraz wiele ich odmian. Taki zbir wszystkich form jzykowych uywanych przez czonkw danej spoecznoci jzykowej nazywamy repertuarem jzykowym. W obrb repertuaru wczymy tylko te formy jzykowe, ktre uywane s podczas aktw komunikacji. Ch. Ferguson wyrni trzy rodzaje jzykw w obrbie danej spoecznoci: jzyk gwny — uywany przez co najmniej 25% ludnoci, jzyk mniejszoci — uywany przez co najmniej 5% ludnoci, typy jzykw specjalnych — s to jzyki uywane np. do celw religijnych. Przy opisie repertuarw jzykowych trzeba uwzgldni takie sposoby porozumiewania si jak pidyny (midzynarodowa gwara o uproszczonej gramatyce i ograniczonym sowniku, pochodzcym czsto z rnych jzykw uywanych jako rodek porozumiewania si na obszarach wielojzycznych) i jzyki kreolskie, a wic swoiste jzyki o podwjnym pochodzeniu: sownictwo jednego jzyka, gramatyka z innego; rwnie podzia klasowo-warstwowy, zawodowy, wyksztacenie s rozpatrywane przy badaniu repertuaru jzykowego.

Po rozpatrzeniu rnych kryteriw ustalono, e jzyk dominujcy nazwano jzykiem standardowym. Jest on z jednej strony pewn norm czy typem idealnym z drugiej pewn funkcjonujc odmian repertuaru. Jzyk standardowy peni w spoecznoci jzykowej istotne funkcje, wrd ktrych mona wyrni cztery podstawowe:

— jednoczc: czy rne dialekty, umoliwia identyfikacj jednostki z szersz zbiorowoci, a mianowicie spoecznoci narodow — separujc: przeciwstawia si innym jzykom narodowym, okrela narodow identyczno, tworzy wizi emocjonalne — prestiow: istnienie jzyka standardowego wiadczy o wyszej organizacji spoecznej, moliwoci zaoenia narodowego pastwa, umoliwia rwnouprawnienie w stosunku do innych jzykw — funkcje ramy odniesienia: dostarcza kodyfikowanych norm bdcych miar poprawnoci, umoliwia ocen zarwno odmiany uywanej przez siebie, jak i przez innych — czyli pozwaa w pewnym sensie na uwiadomienie sobie istnienia normy.

Przy wielkim zrnicowaniu odmian bdcych dialektami tego samego jzyka, jzyk standardowy jest czsto jedynym narzdziem porozumiewania si.

Zupenie inn kwesti jest to, co ludzie myl o jzyku rnych grup, jaki jest stosunek czonkw spoecznoci jzykowej do poszczeglnych odmian jzykowych, uywanych albo w obrbie spoecznoci, albo w innych spoecznociach. Wida to szczeglnie w sytuacjach wielojzycznych, kiedy mwicy rnymi jzykami porwnuj je midzy sob przypisujc im okrelone wartoci i presti. Tak na przykad przekonanie o zasadniczej wyszoci jzykw europejskich w stosunku do jzykw tubylczych w Afryce i Ameryce byo istotnym elementem biaego przybysza. Czsto kada grupa za najlepszy uwaa po prostu swj wasny jzyk, innych nie rozumiejc i nie chcc rozumie. Nie zawsze jednak tak by musi: wielu ludzi wyej ceni jzyki uywane przez inne grupy.

Wystpuje to take w spoeczestwie jednojzycznym: pewne grupy mog dostrzega, i ludzie cieszcy si najwikszym prestiem spoecznym uywaj innej odmiany jzyka, a fakt, e odmiana ta jest w peni zrozumiaa, uwidacznia tylko wystpujce rnice — dochodz wic do przekonania, i ich wasna odmiana jest niepoprawna. Mona stwierdzi, e wiadomo zrnicowa jzykowych jest istotnym elementem sposobu postrzegania caoksztatu struktury spoecznej. Kadej jednostce przypisuje si jedn odmian jzykow jest to tzw. dialekt. Czowiek na og posuguje si przede wszystkim tym jzykiem, ktrego nauczy si we wczesnym dziecistwie. Stopie zrnicowania dialektu jest zaleny od penionych przez dan jednostk rl spoecznych. Zmiana roli i zmiana sytuacji moe pocign za sob konieczno uycia innych form jzykowych. Wszystko jest zwizane z wewntrzn organizacj zachowa w obrbie spoecznoci, ktrej regu jej czonkowie ucz si wolno i najczciej niewiadomie. Nowo przybyli mog uczy si znacznie szybciej tych regu.

Cechuje ich wtedy kompetencja komunikacyjna — idealna znajomo wszystkich regu uywania jzyka w zalenoci od sytuacji i roli spoecznej.

Kompetencja jest tylko pewnym typem idealnym, w rzeczywistoci bowiem adna jednostka nie osignie nigdy penej znajomoci regu rzdzcych zachowaniami jzykowymi ani te idealnej znajomoci samego jzyka — kodu.

Bernstein wyrni dwa systemy mowy, nazwane pocztkowo jzykiem formalnym i jzykiem publicznym (w swoich badaniach wzi pod uwag klas robotnicz i klas redni). Wykazuje on nastpnie, e struktura angielskiego systemu szkolnictwa oraz wymagania stawiane uczniom wyranie faworyzuj dzieci umiejce posugiwa si kodem rozwinitym. Std te jedn z przyczyn niepowodze szkolnych moe by fakt, e dziecko urnie uywa jedynie kodu ograniczonego. Wedug niego olbrzymi wpyw maj tu akty jzykowej komunikacji, postawy rodzicw i dowiadczenie.

Cechy kodu ograniczonego:

1. Krtkie, proste gramatycznie, czsto niedokoczone zdania, uboga konstrukcja skadniowa, proste i powtarzajce si spjniki. Utrudnione jest tu zatem budowanie bardziej zoonych cigw zdaniowych, przekazujcych subtelne zwizki logiczne midzy zjawiskami.

2. Sztywne i ograniczone uycie przymiotnikw i przyswkw, zwizane z tendencj do jak najprostszego okrelania zjawisk, bez podawania zbdnych informacji.

3. Czste uywanie krtkich rozkazw, przy czym rozkaz majcy spowodowa okrelone zachowanie traktowany jest jako ostateczny argument (np.: Zrb to!

4. Dlaczego? Bo tak ci mwi!), na zasadzie autorytetu rozkazodawcy.

5. Stwierdzenia s czsto formuowane jednoczenie jako pytania, ktre maj ustanowi uczuciow wzajemno i zrozumienie.

6. Rzadkie uywanie zaimkw nieosobowych jako podmiotu.

7. Jest to jzyk „znaczenia ukrytego”, wypowiedzi s na niskim stopniu oglnoci, uywa si raczej symboli konkretnych.

Cechy kodu rozwinitego s oczywicie przeciwstawne. A zatem charakteryzuje si on cisym porzdkiem syntaktycznym, bogactwem okrele — przymiotnikw i przyswkw, rnorodnoci spjnikw, czstym uywaniem skomplikowanych gramatycznie konstrukcji zdaniowych, a szczeglnie zda podrzdnie zoonych, z licznymi formami bezosobowymi. Jednostka uywajca kodu rozwinitego przekazuje swoje wasne dowiadczenia, rozwijajc indywidualnie odrbne znaczenia.

Zjawisko rnicowania si kodw wyjania naley jednak przede wszystkim badajc te grupy spoeczne, na ktrych dokonuje si podstawowa socjalizacja, a wic take „nabywanie” jzyka przez jednostk. Spord tych grup najwaniejsza jest rodzina.

Swoicie ludzkim rodkiem przekazu jest kultura. Nie ma takiej strefy ycia, ktra nie stykaaby si bezporednio z kultur bd nie byaby zmieniona przez kultur. Wynika z tego stwierdzenie, e to, co rzeczywicie stanowi o tosamoci czowieka, bez wzgldu na fakt urodzenia i pochodzenia, to wanie reprezentowana przeze kultura; caociowe normy komunikowania si jednostki, a wic sowa, dziaania, gesty, ton i barwa gosu. czowiek i sposb w jaki pracuje, bawi si, kocha i broni samego siebie — wszystko to tworzy pewien system komunikowania si, dysponujcy znaczeniami zrozumiaymi wycznie dla tych, ktrzy znaj historyczny, spoeczny, cywilizacyjny kontekst owych norm. Zachowanie cigoci i rozwoju danej spoecznoci odbywa si za pomoc umiejtnoci komunikowania si pomidzy pokoleniami.

Scena rodkw komunikacyjnych jest wsplnym dorobkiem ludzi, stanowi system ich relacji i zachowa. Komunikowanie nie powinno si ogranicza tylko i wycznie do jzyka werbalnego, ale powinno obejmowa wszystkie moliwe, funkcjonujce w danej kulturze formy przekazu. Komunikacja midzy pokoleniami, jak wspominano, odbywa si przez uczestnictwo modziey w kulturze. Uczestnictwo to polega na interakcji symbolicznej — na szczeglnej zdolnoci do tworzenia znakw i symboli, umiejtnoci intencjonalnego ich uywania oraz opieraniu si na utrwalonych wzorach reagowania wanie na nie.

Jest to zarwno proces formuowania, jak i odbierania oraz interpretowania symbolicznych przekazw utrwalonych w naszej wiadomoci. Symboliczne rodki przekazu stanowi medium porozumiewania si w ramach kultury danej zbiorowoci. Dla penego uczestnictwa w kulturze jednostka powinna w pierwszym rzdzie opanowa biegle system znakw, za pomoc ktrych odbywa si proces jej inicjacji kulturowej, a nastpnie procesy recepcji. Chodzi o takie opanowania kodw i konwencji porozumiewania si w danym spoeczestwie, aby przekazy kulturowe byy zrozumiae i atwo dajce si interpretowa. Kade pokolenie wnosi do kultury nowe wartoci i wzorce, ktre nastpnie asymiluje z ju istniejcymi. Stj si one wwczas integraln czci danego systemu kultury. Uczestnictwo w kulturze modego pokolenia ma charakter procesu komunikowania spoecznego, ktre przekazuje system symbolicznych znacze i przypisywanych im wartoci obowizujcych w danym krgu kulturowym i uatwiajcych zarazem wzajemne porozumiewanie. Przyswajanie tego systemu wymaga pewnych przemian osobowociowych i odbywa si w pewnym procesie, rozoonym w czasie.

Udzia modziey we wsptworzeniu kultury ma dwojaki wymiar. Po pierwsze, zwiksza szans na identyfikacj pokolenia ludzi modych z systemem ju istniejcym kultury, ktr dane spoeczestwo akceptuje. Po drugie, ze wzgldu na utrzymanie cigoci kulturowej i tworzenie jzyka komunikacji midzy pokoleniami. Kultura jest wic t cech towarzyszc stale egzystencji czowieka, ktra istnieje rwnolegle w czasie i przestrzeni z czowiekiem, ulegajc wraz z nim przemianom i przeksztaceniom wystpujcym w rozwoju danego spoeczestwa. Kultura jest czynnikiem integrujcym grupy i szersze spoecznoci, stanowi punkt odniesienia dla tworzenia podkultur. Uczestnictwo modziey w kulturze, a zwaszcza te elementy, ktre w sposb szczeglnie wyrany oddziauj na ksztatowanie si osobowoci, s skadow czci procesw socjalizacyjnych. Wanie one winny przy swej autonomii posiada walory ekspresji i twrczoci prowadzce jednostk ku kreatywnemu dziaaniu.

Przez percepcj i osobiste zaangaowanie kultura i jej liczne walory staj si blisze, s akceptowane, a poprzez internalizacj systemw, norm i wartoci — traktowane jako wasne.

Zasady komunikacji to normy i zwyczaje dotyczce przebiegu komunikowania si. Okrelaj one, jakie powinny by treci i formy komunikacji, w zalenoci od tego, kto, z kim, w jakich okolicznociach i w jakim celu podejmuje wymian wiadomoci. Zasady te s wskazwk, jak zachowa si w okrelonej sytuacji, a z drugiej strony wyznaczaj oczekiwania wobec zachowa partnera. Nieuwzgldnienie tych zasad (wynikajce z ich nieznajomoci lub lekcewaenia) moe wywoa dezorientacj, niepokj czy niezadowolenie partnera, a take prowadzi czsto do powstania nierealistycznych oczekiwa wobec partnera. Warto zwrci uwag, e niektre z powszechnie akceptowanych zasad komunikacji istotnie ograniczaj moliwo porozumiewania i przestrzegane zbyt sztywno — paradoksalnie — zwikszaj prawdopodobiestwo pojawienia si zakce w komunikacji. Zapobieganie zakceniom komunikacyjnym i ich korekta wie si z przezwycianiem barier tkwicych w emocjonalnym i poznawczym funkcjonowaniu porozumiewajcych si ludzi.

Kompetencja komunikacyjna jest uznawana przez wielu psychologw za bardziej specyficzn i podstawow dla rozwoju jzykowego dzieci ni kompetencja jzykowa. Potrzeba porozumiewania si z otoczeniem jest jedn z podstawowych potrzeb normalnie rozwijajcego si dziecka. Punktem zwrotnym w jej zaspokajaniu staje si moment, kiedy dziecko zaczyna porozumiewa si z otaczajcym go rodowiskiem przy uyciu mowy. Rozwj jzykowy dziecka jest wic w duym stopniu uzaleniony od tego, jak silna jest jego motywacja do mwienia. Motywacja ta staje si silniejsza, im czciej podejmowane prby kontaktu sownego z otoczeniem s uwieczone sukcesem. Z kolei doskonalszy rozwj morfologiczny, syntaktyczny i semantyczny jzyka dziecka, a wic lepiej rozwinita kompetencja jzykowa, warunkuje wiksze moliwoci rozwijania kompetencji komunikacyjnej. Mona wic powiedzie, i obie formy kompetencji dopeniaj si wzajemnie, pamitajc jednoczenie, i pierwotna dla rozwoju mowy wydaje si kompetencja komunikacyjna. Std te wynika wniosek o koniecznoci wikszego zwrcenia uwagi w okresie przedszkolnym i modszym wieku szkolnym na rozwj kompetencji komunikacyjnej dziecka, tym bardziej e suy ona do osigania wanych celw interakcyjnych w specyficznych kontaktach spoecznych, przy uyciu odpowiednich rodkw. Do takich wanych celw interakcyjnych nale midzy innymi: ch nawizania kontaktu i podtrzymanie go, zachcenie kogo do zrobienia czego itp.

Kompetencja komunikacyjna obejmuje kompetencje funkcjonalne, interakcyjne i socjolingwistyczne. Na kompetencje funkcjonalne skadaj si midzy innymi: kontrolowanie za pomoc jzyka zachowa wasnych i innych ludzi, dostosowanie przekazanej informacji do suchacza i kontekstu, zrozumiae zadawanie pyta, wyraanie za pomoc jzyka negatywnych i pozytywnych emocji. Kompetencje socjolingwistyczne obejmuj umiejtnoci stosowania regu dotyczcych stosowania form grzecznociowych odpowiednich tytuw, uczestniczenie w zwyczajach grupy. Konieczne jest, aby kady nauczyciel dzieci w wieku 6—7 lat wiadomie kierowa rozwojem wszystkich aspektw kompetencji komunikacyjnej. Wskazane jest stworzenie w codziennej pracy sytuacji stawiajcych dziecko przed koniecznoci werbalizowania dziaa zgodnie z faktycznym ich przebiegiem oraz zwracania szczeglnej uwagi na komunikatywno dziecicych wypowiedzi. Poziom kompetencji komunikacyjnej moe stanowi jedno ze rde prognozowania o powodzeniu ucznia w szkole, std. konieczne wydaje si zwrcenie uwagi przy okrelaniu dojrzaoci szkolnej dziecka na ten aspekt rozwojowy. Komunikacja spoeczna — niezalenie od mody, prdw czy nurtw w nauce — nabiera wartoci szczeglnych. Gwnie artykuuje si jej formy i walory nie z punktu widzenia poprawnoci jej struktury, lecz z punktu widzenia sprawnoci w realizowaniu zamierzonego efektu, gwnie akcesu suchacza do treci bronionych. Poprawna komunikacja to nie sztuczny rytua pozostawiony nam w spadku przez epoki poprzednie, lecz wywodzca si z tradycji spoeczno-kulturowych praktyczna, niesychanie przydatna we wspczesnym wiecie umiejtno poprawnego formuowania myli, rozumienia siebie i zrozumienia innych. Ta sztuka elastycznego stosowania okrelonych zasad w kontaktach z innymi akcentuje wasn indywidualno i osobowo, nie krpuje, nie usztywnia, wprost przeciwnie — uatwia swobod konwersacji, poczucie niezalenoci, pozwala na luksus bycia sob. Parafrazujc zdanie innych, chciaoby si powiedzie, e komunikacja to „sztuka ycia”.

Lingwistyka edukacyjna buduje swj thesaurus poprzez zwizki korespondencyjne midzy teoriami, pojciami i twierdzeniami naukowymi, dlatego te w lingwistyce posugujemy w zalenoci od stopnia nabywania jzyka, rnymi teoriami kompetencji. Na uytek opracowania korzystamy z teorii „zintegrowanej kompetencji jzykowej” gdzie czymy cztery skadniki:

gramatyczny, komunikacyjny, kulturowy i dydaktyczny. W sensie procesualnym lingwistyka edukacyjna zajmuje si badaniami jzyka ucznia od poziomu wczesnego nabywania, poprzez ksztacenie w klasach pocztkowych do rekonstrukcji kompetencji. Dziaania te s zawsze wyznaczone przez poziomy opanowania jzyka, dlatego te w zalenoci od stanu wyjciowego jzyka ucznia oceniamy jego moliwoci i poziom kompetencji. W sensie aplikacyjnym lingwistyka edukacyjna proponuje praktyczne sposoby diagnozowania poprzez rozstrzygnicia kompetencji jzykowych. Wyodrbnione aspekty lingwistyki edukacyjnej mona by potraktowa w rnych aspektach i tak – aspekt lingwistyczny dotyczy tzw. wiedzy ukrytej, aspekt interdyscyplinarny dotyczy wiedzy jawnej i jej prezentacji, aspekt procesualny wymaga ujcia transakcyjnego czyli dotyczy umiejtnoci jzykowych w wyniku ksztacenia, aspekt teoretyczny to wzr kompetencji jzykowej, np. Chomskyego, aspekt aplikacyjny za uwzgldnia zdolnoci wrodzone lub waciwoci nabyte rozumiane jako moliwo rozporzdzania jzykiem.

Do kompetencji jzykowych zalicza si te czsto:

- kompetencj kulturow: czyli wiedz ukryt odtwarzan;

- kompetencje komunikacyjne, czyli gwne sprawnoci;

- kompetencje gramatyczno – leksykalne czyli umiejtnoci;

- kompetencje lingwo – dydaktyczne, tzw. wiedza jawna: „wiedzie, e”, „wiedzie jak”.

Z zasygnalizowanych w tym szkicu problemw rozwaamy kompetencje komunikacyjne i uywanie jzyka w komunikacji szkolnej. Jeli termin kompetencja lingwistyczna jest uywany zamiennie z pojciem sprawno jzykowa to zawsze skada si ona z trzech paszczyzn obejmujcych kompetencj jzykow, komunikacyjn i kulturow. Wszystkie rodzaje kompetencji s wzajemnie powizane i uwarunkowane, ze wzgldu jednak na rnice kodowe (ograniczony, rozwinity, wypracowany) czsto analizowane s jako sprawno funkcyjna, spoeczna, sytuacyjna, pragmatyczna, dlatego warta zastosowa w pracy z niepenosprawnymi na rnych poziomach edukacyjnych.

Komunikacja spoeczna wyciska ona coraz wyraniejsze pitno na sposobie mylenia kadego z nas. Czy nam si to podoba czy nie, wida to coraz wyraniej. Zwyky czowiek mwi dzi jzykiem Wittgesteina, Chomskiego.

Uznaje te rol jzyka Benjamina Lee Whorfa, czyta wci rosnc liczb ksiek z komunikacji. Wielu krytykw krzywo patrzy na omawiane tendencje.

Niektrzy wci widz w komunikacji spoecznej niepimiennego parweniusza, ktry z upodobaniem powtarza to co literatura i filozofia mwiy wczeniej, znaczenie pikniej i dosadniej. Niektrzy bolej nad arogancj, powierzchnoci i charakterem subdyscypliny, wreszcie inni wszczynaj alarm, bo czuj si zagroeni, dajc precyzji w interpretacji kategorii komunikacji.

Uniwersum komunikacji wanie polega na integracji pogldw teorii i ekspresji, tworzc wsplnot porozumienia. W tym sensie komunikacja spoeczna prezentuje unikatowy sposb spostrzegania rzeczywistoci. Kady przecie yje z nas w gmachu jzyka, ktry jest osobliwie uksztatowany (ale czy ktokolwiek wie jaki on jest prawidowy?). Jest w nim ograniczona liczba okien. Dla jednych s one wszystkie otwarte, dla niektrych przyciemnione, a dla jeszcze innych ustawione pod rnymi katami. Nie mamy wyboru, musimy oglda tak struktur, jak nam pozwala zobaczy tene gmach. Komunikacja spoeczna pozwala to widzie.

Bibliography:

1. Dbrowska A. Walory wspczesnej komunikacji spoecznej i jej zastosowania w edukacji, Modern social indicators for Communications and its use in education, Gorno-Altajsk-Barnaul, Rosyjska Federacja 2011, wyd. Uniwersytet Gorno-Altajski (Syberia), Nauka XXI wieku, ss. 167 ISBN 978-83Dbrowska A. Komunikacja spoeczna w humanistyce, GornoAltajsk-Barnaul, Rosyjska Federacja 2011, wyd. Uniwersytet Gorno-Altajski (Syberia), Nauka XXI wieku, ss. 271 ISBN 978-83-926832-5-4.

3. Podgrecki J. Social Communications for teachers, Wydawnictwo:

Junoukraiskij Regionalnyj Instytut Polediplomnogo Obrazowania Pedagogiczeskich Kadrow, Cherson – Ukraina 2009, ss. 319, ISBN 978-966-2919Podgrecki J. Problemy socjalnoj i profesjonalnoj komunikacji.

Komunikacyjna kultura predprynimatelia, Wydawnictwo: Izdatielstwo Rausch mbh, Tomsk 2009, ss. 214, ISBN 5-87307-082- 5. Podgrecki J. Socialna komunikacja i polikulturnoje obrazowanie, Wydawnictwo: Szkoa, Kaza 2009, ss. 301, ISBN 5-88846-063-x

ZAKCENIA FUNKCJONOWANIA OSOBOWOCI

W KOMUNIKACJI ANALFABETYZM EMOCJONALNY

A KRYZYS OSOBOWOCI

Александра Домбровска (Aleksandra Dbrowska) Научный руководитель: доктор наук, профессор Юзеф Professor, Head of the Chair of Social Communication at Opole University Osobowo chwiejna emocjonalnie typu borderline (pograniczne zaburzenie osobowoci, osobowo borderline, BPD; ang. Borderline Personality Disorder) – zaburzenie osobowoci na pograniczu psychozy i nerwicy.Osobowo borderline charakteryzuj: wahania nastroju, napady intensywnego gniewu, niestabilny obraz siebie, niestabilne i naznaczone silnymi emocjami zwizki interpersonalne, silny lk przed odrzuceniem i gorczkowe wysiki majce na celu uniknicie odrzucenia, dziaania autoagresywne oraz chroniczne uczucie pustki (braku sensu w yciu).

Zapadalno na osobowo borderline wynosi okoo 1–2% (w tym 75% to kobiety). Zaburzenie wymaga wielokierunkowego leczenia, dugoletnich psychoterapii, a niekiedy te hospitalizacji.

W ICD-10 uywa si pojcia "osobowoci chwiejnej emocjonalnie" (F60.3), ktra wystpuje w dwch podtypach: impulsywnym (F60.30) i borderline (F60.31). Dla typu borderline musz wystpi co najmniej trzy spord cech wymienionych przy typie impulsywnym (powyej), oraz co najmniej dwie spord poniszych:

- zaburzenia w obrbie i niepewno co do obrazu ja (self image) oraz celw i wewntrznych preferencji (wczajc seksualne), - cienie ku byciu uwikanym w intensywne i niestabilne zwizki, prowadzce czsto do kryzysw emocjonalnych, - nadmierne wysiki uniknicia porzucenia, - powtarzajce si groby lub dziaania o charakterze autoagresywnym (self-harm), - chroniczne uczucie pustki.

Zgodnie z DSM-IV, pograniczne zaburzenie osobowoci (301.83) wystpuje, jeeli przez duszy czas utrzymuje si co najmniej pi spord wymienionych dziewiciu kryteriw:

- gorczkowe wysiki uniknicia rzeczywistego lub wyimaginowanego odrzucenia, - niestabilne i intensywne zwizki interpersonalne, charakteryzujce si wahaniami pomidzy ekstremami idealizacji i dewaluacji, - zaburzenia tosamoci: wyranie i uporczywie niestabilny obraz samego siebie lub poczucia wasnego ja (sense of self), - impulsywno w co najmniej dwch sferach, ktre s potencjalnie autodestrukcyjne (np. wydawanie pienidzy, seks, naduywanie substancji, lekkomylne prowadzenie pojazdw, kompulsywne jedzenie), - nawracajce zachowania, gesty lub groby samobjcze albo dziaania o charakterze samookaleczajcym, - niestabilno emocjonalna spowodowana wyranymi wahaniami nastroju (np. powanym epizodycznym gbokim obnieniem nastroju (dysphoria), draliwoci lub lkiem trwajcymi zazwyczaj kilka godzin, rzadko duej ni kilka dni), - chroniczne uczucie pustki, - niestosowny, intensywny gniew lub trudnoci z kontrolowaniem gniewu (np. czste okazywanie humorw (ang. frequent displays of temper), stay gniew, powtarzajce si bjki), - przelotne, zwizane ze stresem myli paranoiczne (ang. paranoid ideation) lub powane symptomy rozpadu osobowoci (ang. dissociative Zaburzenia z pogranicza mona opisa za pomoc jednego spord szeciu modeli pojciowych: konfliktu, deficytu, bada opisowych, ICD-10, DSM-IV lub biologicznego.

Zgodnie z tym modelem, zaburzenia z pogranicza odzwierciedlaj struktur obronn, ktr dziecko tworzy po to, aby radzi sobie z konfliktem powodowanym przez jego agresj. Prymitywne mechanizmy obronne chroni reprezentacje „dobrego” ja i obiektu przed zniszczeniem ich przez te agresywne skonnoci. Konflikt zostaje powstrzymany, ale ego ulega osabieniu. Gwny przedstawiciel tej szkoy – Otto Kernberg – twierdzi, e do zdiagnozowania borderline konieczne jest zaobserwowanie nastpujcych cech: (1) kryzysu tosamoci, czyli sabo wyodrbnionych granic pomidzy ja i nie-ja; (2) obecnoci prymitywnych mechanizmw obronnych, a w szczeglnoci rozszczepienia; (3) utrzymanych zdolnoci poznawczych, mimo znieksztace powodowanych przez mechanizmy obronne. Zadaniem terapeuty jest objanianie i interpretowanie mechanizmw obronnych pacjenta oraz dokonywanych przez niego negatywnych przeniesie. Terapeuta ma dostarcza pacjentowi wiedzy, ktra pomoe mu lepiej dostosowa si do rzeczywistoci.

Zgodnie z tym modelem, problemy pacjentw z borderline s powodowane przez zaburzenia rozwojowe, ktre wynikaj z pewnych „deficytw”, czyli braku lub niedorozwoju niektrych elementw osobowoci. U pacjentw tych wystpuje niedorozwj ego, deficyt ja lub zaburzenie relacji z obiektem. Gwny przedstawiciel tej szkoy – Heinz Kohut – twierdzi, e sabe ja jest niespjne i prowadzi do powstania nieodpornoci o charakterze narcystycznym, ktra przejawia si w wybuchach wciekoci narcystycznej.

Pacjenci z borderline maj upoledzone ja, nad ktrym nadbudowuj struktur obronn, majc chroni ich przed bliskimi zwizkami, ktre mogyby spowodowa dalsz fragmentacj ja.Zadaniem terapeuty jest wzmacnianie struktury wewntrznej pacjenta poprzez empatyczny kontakt z nim. Przy dobrym dopasowaniu pacjenta i psychoanalityka moliwe jest przeksztacenie zaburze z pogranicza w atwiejsze do uleczenia zaburzenia narcystyczne.

Zamiast szuka przyczyn zaburze z pogranicza, mona prbowa wyodrbni zesp cech pojawiajcych si u pacjentw z borderline. Zadania tego podj si midzy innymi John G. Gunderson. Zgodnie z opracowan przez niego charakterystyk, w zespole zaburze z pogranicza wystpuj: (1) niski poziom osigni, mimo zdolnoci; (2) impulsywno w niektrych sferach ycia, szczeglnie w stosowaniu uywek i w yciu seksualnym; (3) prby samobjcze; (4) wysoki poziom afektu, obejmujcy negatywne uczucia oraz brak satysfakcji; (5) agodne epizody psychotyczne; (6) wysoki poziom socjalizacji; (7) zaburzone, niestabilne zwizki.

Modele ICD-10 (F60.31) oraz DSM-IV (301.83) stanowi prb zdefiniowania zaburze z pogranicza na podstawie objaww, bez wnikania w stojce za nimi przyczyny. S one krytykowane za jednorodne potraktowanie tych zaburze, pomijanie ta rozwojowego oraz nieprzydatno kliniczn[1]. Zostay omwione w rozdziaach Kryteria diagnostyczne ICD-10 oraz Kryteria diagnostyczne DSM-IV.

Wedle tego modelu zaburzenia z pogranicza nie wynikaj z czynnikw rozwojowych czy rodowiskowych, ale maj u podoa zaburzenia nastroju o podou biologicznym. Tym naley tumaczy skuteczno leczenia farmakologicznego oraz ustpowanie zaburze z pogranicza po wyleczeniu zaburze nastroju. Borderline wystpuje stosunkowo czsto: zachorowalno okoo 1–2%[2][3] w tym 75% to kobiety[4]. Szczeglnie wydaje si, e stosunek chorych kobiet do mczyzn jest wikszy w populacji modej, ale przyczyny takiego zrnicowania nie s znane[5]. Na uwag zasuguje fakt, e zaburzenia z pogranicza wystpuj nieproporcjonalnie czciej wrd pensjonariuszy zakadw karnych: diagnozuje si je u 23% uwizionych mczyzn i 20% kobiet[6].

Wrd przyczyn etiologicznych borderline wymienia si:

- sowne, emocjonalne, fizyczne lub seksualne maltretowanie dzieci, - powane zaniedbywanie dzieci, - dugotrwa rozk dziecka z opiekunami, - przeyte w dziecistwie traumy, - wystpujce w dziecistwie niekorzystne czynniki rodowiskowe, - wpyw negatywnie nastawionych do dziecka i krytycznych rodzicw.

- Niektrzy badacze:

- plasuj zaburzenia z pogranicza na osi depresja-mania, - kojarz je z czynnikami genetycznymi, - wi je z wadliwym transferem neuroprzekanikw: serotoniny, noradrenaliny, acetylocholiny, kwasu -aminomasowego i kwasu glutaminowego oraz z nadaktywnoci ciaa migdaowatego.

Pacjentw z zaburzeniami z pogranicza rozpoznaje si, konfrontujc objawy kliniczne z jednym spord szeciu omwionych modeli pojciowych. W praktyce mona mwi o trzynastu zespoach cech, na ktre powinien zwrci uwag terapeuta.

Pacjenci z borderline wykazuj rozmaite zaburzenia tosamoci, ktre mog si manifestowa poprzez niestabiln karier zawodow, problemy z identyfikacj seksualn czy problemy interpersonalne. Kryzys tosamoci moe si przejawia poprzez: (1) niejednoznaczne, niespjne, sprzeczne, enigmatyczne bd jednowymiarowe opisy wasnej osoby; (2) nieprzewidywalno manifestujc si w zmiennej i niecigej autoprezentacji; (3) zawyon lub zanion samoocen; (4) przejmowanie cudzych tosamoci i opisywanie siebie w cudzych kategoriach.

Pacjenci z borderline stosuj prymitywne mechanizmy obronne z rozszczepieniem na czele. Przejawia si to poprzez: (1) niezdolno do jednoczesnego przeywania sprzecznych stanw emocjonalnych; (2) czenie poszczeglnych cech osobowoci z pojciami „dobra” oraz „za” i poddawanie ich rozszczepieniu; (3) ignorowanie sprzecznoci w postrzeganiu siebie; (4) lk przed porzuceniem wywoywany przez zachowania autonomiczne. Stosowanie wspomnianych mechanizmw nie pozwala na integracj tosamoci pacjenta.

Pacjenci z borderline: (1) mog wykazywa przekonania o charakterze psychotycznym i wyraa sdy o charakterze urojeniowym lub paranoidalnym;

(2) znieksztacaj rzeczywisto w zwizku ze stosowaniem mechanizmw obronnych; (3) maj problemy z poczuciem rzeczywistoci (depersonalizacja, derealizacja); (4) wpadaj niekiedy w ostr psychoz, mylon czasami ze schizofreni lub mani; (5) mog reagowa pozytywnie na leki przeciwdepresyjne. Pacjenci z borderline bywaj impulsywni w rozmaitych sferach ycia.

Czsto dotyczy to: korzystania z uywek, zaburze w odywianiu, ryzykownych zachowa seksualnych, grb lub prb samobjczych, nierozsdnego zarzdzania finansami, zachowa autodestrukcyjnych oraz stosowania przemocy i agresji. Niektrzy pacjenci z borderline nadmiernie si kontroluj.

Pacjenci z borderline maj problemy w radzeniu sobie z lkiem. Kady stres przytacza ich lub dezorganizuje ich dziaania. Niektrym pacjentom lk towarzyszy niemal bez przerwy. Niespodziewane wydarzenia yciowe mog prowadzi u nich do atakw paniki lub zachowa kompulsywnych, impulsywnych albo autodestrukcyjnych.

Pacjenci z borderline miewaj problemy z silnymi afektami i uczuciami.

Przejawia si to poprzez: (1) gwatowne eskalowanie stanw uczuciowych ku ekstremom, co powoduje, e czuj si przytoczeni swymi uczuciami; (2) nieuzasadnion chwiejno lub zmienno nastrojw; (3) silne i nieadekwatne napady zoci lub „burze uczuciowe”, co w poczeniu z impulsywnoci moe prowadzi do lku, przemocy lub dziaa autodestrukcyjnych; (4) mocne angaowanie si w zwizki emocjonalne, mimo odczuwanej w zwizku z tym traumy.

Pacjenci z borderline skar si czsto na depresj, cho w istocie przeywaj zo, niezadowolenie itp. U pacjentw z borderline zo jest afektem dominujcym. Czasami odczuwaj te oni subiektywn pustk wewntrzn.

Problemy, jakie pacjenci z borderline maj z impulsywnoci, lkiem czy afektami s czasami spowodowane niezdolnoci do samouspokojenia. W efekcie odczuwaj oni osamotnienie, panik, wcieko oraz lk przed porzuceniem bd unicestwieniem.

Pacjenci z borderline boj si porzucenia. Manifestuje si to poprzez: (1) denie do utrzymania staej bliskoci z innymi; (2) unikanie pozytywnych dowiadcze z innymi i odsuwanie si od osb yczliwych; (3) trzymanie innych na odpowiedni dystans – ani zbyt blisko, ani zbyt daleko; (4) lk przed porzuceniem zwizany z aktami separacji-indywiduacji; (5) wystpowanie powanych kryzysw w zwizku z separacj, odrzuceniem lub rozczarowaniem;

(6) unikanie uwiadamiania sobie negatywnych uczu, myli i zachowa, ktre mogyby zniszczy „dobry” obiekt i doprowadzi do porzucenia.

Pacjenci z borderline maj niespjne ja. Aby uchroni swoje ja przed dezintegracj, stosuj mechanizmy obronne o charakterze schizoidalnym lub paranoidalnym. S te podatni na prowadzce do powanych zaburze okresy fragmentacji. Pacjenci ci chroni swoje ja poprzez regulowanie stopnia bliskoci interpersonalnej.

Pacjenci z borderline maj albo nadmierne albo zdewaluowane poczucie wasnej wartoci. Jest ono chwiejne i zaley od aprobaty oraz szacunku okazywanego im przez innych.

Pacjenci z borderline maj nadmiernie rozwinite "superego". Przejawia si to poprzez: (1); wykazywanie rozszczepienia w funkcjonowaniu superego, polegajce na impulsywnym uciekaniu si do dziaa, za ktre si pniej nienawidz; (2) trzymanie si surowych norm moralnych poczone z okresowym ich naruszaniem; (3) surow samoocen i przeladowanie przez superego, jeeli naruszy si jego standardy.

Pacjenci z borderline maj intensywne i niestabilne zwizki z innymi, czsto trzymaj innych na dystans, przeywaj w zwizku z tym zmienne nastroje i silne emocje, maj poczucie, e s ofiarami innych, bywaj zaborczy i brakuje im poczucia bezpieczestwa.

BPD czsto wspistnieje z innymi zaburzeniami. Zaburzenie osobowoci z pogranicza w porwnaniu do innych zaburze osobowoci jest zwizane z wikszym ryzykiem wystpienia nastpujcych[7]:

- zaburze lkowych, - zaburze nastroju (w tym depresji i choroby afektywnej dwubiegunowej), - zaburze odywiania (w tym anoreksji i bulimii), - zaburzenie obsesyjno-kompulsyjne - oraz, w mniejszym stopniu, zaburze wystpujcych pod postaci somatyczn.

- Naduywanie rnych substancji jest powszechnym problemem wrd osb z BPD i wynika zarwno z impulsywnoci jak i mechanizmw radzenia sobie. Dotyczy 50%-70% pacjentw szpitali psychiatrycznych z Spord konkurencyjnych teorii powstawania osobowoci z pogranicza na szczegln uwag zasuguje oparta na modelu konfliktu koncepcja Otto Kernberga oraz oparta na modelu deficytu koncepcja Heinza Kohuta.

Otto Kernberg rozwija bazujc na modelu konfliktu teori relacji z obiektem. Wedug Kernberga osobowo czowieka ksztatuje si w piciu etapach pomidzy pierwszym miesicem, a pitym-sidmym rokiem ycia dziecka:

- autyzm – niezrnicowanie, - symbioza – pierwotne reprezentacje obiektu ja, - wyodrbnianie reprezentacji ja od reprezentacji obiektu, - integracja reprezentacji ja i reprezentacji obiektu, - konsolidacja superego i integracja ego.

Kernberg dzieli osobowoci na psychotyczne, borderline, czyli pograniczne, i neurotyczne. Najgorzej zintegrowana jest osobowo psychotyczna. Wystpuje u tych, ktrzy zatrzymali si na drugim etapie rozwoju osobowoci. Najlepiej zintegrowani s neurotycy. Oni przeszli przez wszystkie pi etapw. Ci, ktrzy stanli w poowie drogi midzy psychoz a neuroz, maj osobowo borderline (pograniczn). Dla wytworzenia si osobowoci borderline kluczowy jest etap trzeci, ktry zachodzi midzy szstym a trzydziestym szstym miesicem ycia dziecka. Dziecko w tym wieku nie pamita dobrych uczu, kiedy jest sfrustrowane, i zapomina o zych, gdy jest zaspokojone. Ten podzia na „dobre” i „ze” wynika z jego niedojrzaoci poznawczej. Odczuwana przez niektre dzieci nadmierna agresja w stosunku do „dobrych” reprezentacji ja i obiektu powoduje lk przed zniszczeniem obu tych struktur. Dziecko o nieuksztatowanej psychice redukuje w lk za pomoc prymitywnego mechanizmu rozszczepienia. W efekcie nie dochodzi u niego do konsolidacji struktury intrapsychicznej i tosamoci ego. Tworzy si osobowo borderline.

Rozszczepienie polega na tym, e dziecko – lub dorosy – nie potrafi uzna wspistnienia w obrbie ich wiadomoci wspomnianych „dobrych” oraz „zych” reprezentacji i rozdzielaj te dwa wiadome obrazy, bo boj si, e „ze” reprezentacje zniszcz „dobre”. Nie s oni w stanie przyj, e oni sami lub kto inny mog by zarazem dobrzy i li. Uwaaj, e kto, kto si na nich zoci, jest po prostu „zy” i e oni sami s bez reszty „li”, kiedy si zoszcz. W rezultacie tych rozszczepie ich osobowo nie moe si zintegrowa. Osoby z borderline korzystaj te z innych prymitywnych mechanizmw obronnych.

Terapia polega w tym wypadku na objanianiu i interpretowaniu mechanizmw obronnych pacjenta w celu lepszego dostosowania go do rzeczywistoci.

Heinz Kohut jest twrc bazujcej na modelu deficytu psychologii self.

Pierwszymi obiektami ja s rodzice lub opiekunowie. Proces uwewntrznienia przeobraajcego prowadzi do strukturalizacji ja. Przemiana ta powoduje, e dziecko przejmuje cz funkcji obiektu ja, dziki czemu staje si bardziej samodzielne. Z czasem tworzy si tak zwane ja jdrowe, bdce spjn i stabiln struktur osobowociow. Nastpnym etapem jest wyksztacanie si ja wielkociowego. W korzystnych warunkach te wielkociowe fantazje przeksztacaj si w zdrowe ambicje i poczucie wasnej wartoci. Doznawane na poszczeglnych etapach frustracje mog zakci proces uwewntrznienia przeobraajcego i spowodowa wyksztacenie si niespjnego, pofragmentowanego ja, co daje pocztek innym zaburzeniom – narcyzmowi lub borderline.

Pacjenci narcystyczni i z borderline przejawiaj upoledzenia w tworzeniu ja. Ci drudzy nadbudowuj nad tym deficytem struktur obronn, majc ich chroni przed bliskimi zwizkami, ktre mogyby doprowadzi do dalszej fragmentacji ja i popadnicia w psychoz. Cho osobowo borderline wydaje si spjniejsza od osobowoci narcystycznej, to w rzeczywistoci jest bardziej zaburzona. Ze wzgldu na podobiestwa midzy osobowociami borderline i narcystycznymi dobry terapeuta moe pomc pacjentowi w przejciu od trudnego do uleczenia borderline do uleczalnego narcyzmu.

Niedawne badania wykazay, e 3 rodzaje psychoterapii potrafi stymulowa znaczc popraw u ludzi z tym zaburzeniem[9]. Nale do nich terapie:

DBT, TFT i SFT. "Psychoterapia SFT, ktra koncentruje si na tematach emocjonalnych powstajcych w wyniku interakcji pomidzy pacjentem i terapeut stymuluje najwiksze zmiany u ludzi z pogranicznym zaburzeniem osobowoci[10].

Istnieje tradycyjny sceptycyzm odnonie do moliwoci psychologicznego leczenia zaburze osobowoci, lecz kilka specyficznych dla BPD rodzajw terapii zostao opracowanych w czasie ostatnich lat. Ograniczona liczba wynikw bada nie pozwala na wycignicie pewnych wnioskw na temat efektywnoci rnych psychoterapii, ale wskazuje na moliwo osignicia przynajmniej poprawy u pacjentw w okrelonych aspektach pogranicznego zaburzenia osobowoci[11]. Sama prosta terapia wspierajca moe poprawi samoocen i zmobilizowa istniejce pokady si u osb z BPD[12]. Swoiste psychoterapie mog wymaga sesji w czasie kilku miesicy, a w przypadku zaburze osobowoci nawet kilku lat. Psychoterapi mona przeprowadza zarwno w grupach jak i indywidualnie. Terapia grupowa moe by nakierowana na nauczanie i wiczenie zdolnoci interpersonalnych oraz samowiadomoci u chorych z BPD[13], chocia liczba osb rezygnujcych z leczenia moe stanowi problem[14].

W latach 1990. opracowano nowy sposb leczenia BPD – dialektyczn terapi behawioraln (ang. dialectical behavioral therapy, DBT), ktra pocztkowo bya przeznaczona do interwencji u pacjentw z prbami samobjczymi[15]. DBT wywodzi si z technik terapii kognitywnobehawioralnej (mona j uzna za jeden z jej rodzajw), lecz skupia si na wymianie i negocjacjach pomidzy terapeut, a klientem, pomidzy racjonalnoci i emocjami oraz pomidzy akceptacj i zmian (std dialektyczna). Cele terapeutyczne s uzgodnione, z priorytetem dla kwestii autoagresji. Nauczanie nowych umiejtnoci takich jak uwiadomienie wasnych myli i dziaa bez oceniania ich, efektywno interpersonalna (np. asertywno i umiejtnoci spoeczne), dostosowane radzenie sobie z cierpieniem i kryzysami oraz zdolno do rozpoznawania i sterowania reakcjami emocjonalnymi s kluczowymi funkcjonujcej, w ktre pograniczne zaburzenie osobowoci jest postrzegane jako biologiczne zaburzenie regulacji emocjonalnej w spoecznym rodowisku, ktre jest dowiadczane przez pacjenta z borderline jako deprecjonujce[16].

Okazao si, e dialektyczna terapia behawioralna znaczco zmniejsza zachowania samouszkadzajce i samobjcze u osb z BPD, w wikszym stopniu ni zwyke czy specjalistyczne leczenie i jest lepiej tolerowana przez klientw[17][18], chocia nie wiadomo, czy posiada dodatkow skuteczno w penym leczeniu BPD[11] Szkolenie pielgniarek w stosowaniu DBT moe zastpi pesymizm terapii bardziej optymistyczn akceptacj i nastawieniem[19].

SFT (ang. Schema-Focused Therapy), czyli terapia skoncentrowana na schemacie jest integracyjnym podejciem opartym na technikach kognitywnobehawioralnych lub umiejtnociach w poczeniu z teori relacji z obiektem oraz psychoterapi Gestalt. Celuje bezporednio w gbsze aspekty emocji, osobowoci, a take schematy (podstawowe sposoby kategoryzacji oraz reagowania na otaczajcy wiat). Leczenie jest take skupione na relacjach z terapeut, yciu codziennym poza terapi oraz traumatycznymi przeyciami z dziecistwa. SFT zostaa opracowana przez Jeffreya Younga i zaczto jej uywa w latach 1990. Ograniczona ilo bada nad skutecznoci tej terapii wskazuje na to, e jest ona znaczco bardziej skuteczna ni TFP, z blisko poow pacjentw uznanych za w peni wyleczonych po 4 latach oraz 2/ wykazujcych wyran kliniczn popraw[20][21]. Inne bardzo mae badanie take wskazao na skuteczno SFT[22].

Tradycyjna psychoanaliza staa si mniej popularn metod ni w przeszoci, zarwno oglnie jak i w przypadku samego BPD. Ten rodzaj interwencji zosta powizany z nasileniem objaww BPD[23], chocia istniej rwnie dowody na skuteczno pewnych technik psychoanalizy w kontekcie czciowej hospitalizacji[24].

Kognitywna terapia analityczna (Cognitive Analytic Therapy, CAT) czy podejcie kognitywne i psychoanalityczne zaadaptowane do uycia wzgldem osb z BPD przynoszc rne wyniki efektywnoci[25].

Inne metody leczenia pogranicznych zaburze osobowoci wychodz od koncepcji konfliktu i deficytu.

Otto Kernberg, wsptwrca teorii relacji z obiektem, wypracowa dwie metody leczenia pacjentw z borderline: psychoterapi podtrzymujc i psychoterapi ekspresyjn.

Celem terapii podtrzymujcej jest pomoc pacjentowi w bardziej przystosowanym funkcjonowaniu bez ingerowania w jego mechanizmy obronne, struktur osobowoci czy wystpujce niewiadome konflikty. Kluczowym pojciem jest tu przystosowywanie. Terapeuta pomaga pacjentowi w zrozumieniu rzeczywistoci i dostosowaniu do niej jego zachowa. Podstaw terapii jest rozpoznanie stosowanych przez pacjenta prymitywnych mechanizmw obronnych. Terapeuta nie interpretuje ich, lecz uczy pacjenta rozpoznawa je i rozumie. Nie zaleca si stosowania tej terapii na dusz met, poniewa prowadzi to do wzmocnienia mechanizmw obronnych i zaburze tosamoci oraz do osabienia ego.

Celami psychoterapii ekspresyjnej s: modyfikacja mechanizmw obronnych oraz integracja reprezentacji ja i obiektu. Kluczowymi pojciami s tu:

dyscyplina oraz interpretowanie. Podczas terapii naley trzyma si kilku zasad:

(1) pacjent powinien mie kontakt wzrokowy z terapeut; (2) sesje powinny si odbywa nie rzadziej ni dwa razy w tygodniu; (3) terapeuta powinien przestrzega ustalonego planu spotka; (4) terapeuta powinien si zajmowa biecymi problemami pacjenta; (5) terapeuta powinien ogranicza prowokacyjne i agresywne zachowania pacjenta (acting out); (6) terapeuta powinien zadba, eby destrukcyjne dziaania pacjenta nie zaburzay leczenia. Podstaw jest zachowywanie przez terapeut neutralnej postawy. W zaoeniach teoretycznych terapeuta powinien zachowa obiektywizm – w praktyce moe by to trudne do osignicia.

Terapeuta i pacjent zawieraj przymierze terapeutyczne, ktre definiuje si jako „przymierze lub zdrowy rozsdek ego lub ja klienta z analizujcym lub «terapeutyzujcym» ego lub ja terapeuty w celu wsplnej pracy”[26] (uyty w przytoczonej definicji termin „klient” jest innym okreleniem pacjenta). Przymierze terapeutyczne powinno dotyczy: (1) celw terapii; (2) zada sucych realizacji tych celw; (3) wizi midzy pacjentem i terapeut.

Podstawowymi technikami stosowanymi przez terapeut s: klaryfikacja, konfrontacja, interpretacja oraz interpretacja przeniesienia:

- klaryfikacja polega na analizowaniu tego, co komunikuje pacjent, i tworzy podstaw pod konfrontacj oraz interpretacj - konfrontacja suy uwiadomieniu pacjentowi jego sprzecznych myli, uczu i zachowa, co moe wywoywa reakcje obronne pacjenta - interpretacja ma pomc w wyjanieniu pacjentowi ukrytych motyww uywanych przez niego mechanizmw obronnych oraz innych jego szkodliwych zachowa - interpretacja przeniesienia polega na wykorzystaniu trzech wczeniejszych technik i suy uwiadomieniu pacjentowi bazujcych na prymitywnych mechanizmach obronnych jego reakcji na terapeut Uywanie przez pacjenta mechanizmw obronnych szkodzi „przymierzu terapeutycznemu” – ich zrozumienie wzmacnia je. Nastpnym krokiem jest wskazanie przez terapeut zwizkw midzy zachowaniami i uczuciami pacjenta a jego problemami w kontaktach z innymi. Kiedy pacjent jest ju do tego gotowy, mona zacz pomaga mu w zintegrowaniu rozszczepionych wyobrae o sobie i innych. Z uwagi na stosowane przez pacjenta mechanizmy obronne jest to proces dugotrway i trudny.

Heinz Kohut, twrca psychologii self, wywid z jej zasad wasn technik psychoterapeutyczn.

Celem tego typu terapii jest pomoc pacjentowi w wytworzeniu bardziej spjnego ja. Kluczowymi pojciami s tu: empatia i wyjanianie. Terapeuta stara si wnikn empatycznie w pacjenta i pomaga mu zrozumie siebie. W efekcie dochodzi do uwewntrznie przeobraajcych, ktre wytwarzaj mocniejsze ja. Kohut pisa: "Tym postpom towarzyszy wiksza umiejtno werbalizacji, gbszy wgld, wiksza autonomia ego i zwikszona kontrola nad impulsywnoci... Istot psychoanalitycznego wyleczenia jest nowo nabyta zdolno pacjenta do rozpoznawania i poszukiwania odpowiednich obiektw ja – zarwno odzwierciedlajcych, jak i wyidealizowanych – pojawiajcych si w otoczeniu yciowym i uzyskiwania od nich wsparcia"[27]. Gwnym narzdziem zbierania informacji na temat pacjenta jest empatia. W tym podejciu pozwala si pacjentowi na dokonywanie przeniesie obiektu ja, aby – dziki korektom zakce przeniesienia i wyjanianiu jego zwizku z traumatycznymi wydarzeniami z dziecistwa – doprowadzi do wyksztacenia si bardziej spjnego ja.

Terapeuta nie jest bezstronnym obserwatorem, lecz zaangaowanym partnerem.

Zamiast przedmiotowego traktowania pacjenta i dostosowywania go do oczekiwa oraz wartoci spoecznych, podchodzi do pacjenta podmiotowo, pomagajc mu w lepszym wyraaniu jego twrczych moliwoci. „Terapeuta musi prbowa zrozumie i zaakceptowa znaczenie subiektywnych dowiadcze pacjenta, nawet jeli s one niezgodne z postrzeganiem rzeczywistoci przez terapeut”[28]. Przeniesienia traktuje si jako zjawiska pozytywne, a zo, jak okazuj czasami pacjenci, interpretuje si jako reakcj spowodowan doznanymi przez nich w przeszoci urazami emocjonalnymi. (W terapii opartej na modelu konfliktu przeniesienie i zo byyby uznane za przejawy stosowania mechanizmw obronnych).

Cho techniki psychoterapeutyczne i farmakoterapeutycze mog by ze sob czone, to skuteczno takiego postpowania nie zostaa dostatecznie potwierdzona w praktyce klinicznej. Farmakoterapi wcza si w razie pojawienia si u pacjenta epizodw psychotycznych, nerwicowych, maniakalnych lub depresyjnych[29].

W badaniach kontrolowanych z randomizacj wykazano, e selektywne inhibitory zwrotnego wychwytu serotoniny (SSRI) nalece do grupy lekw przeciwdepresyjnych pomagaj w towarzyszcych borderline objawach takich jak lk, depresja oraz zo i wrogo zwizanych z BPD u niektrych pacjentw[30]. W ksice Listening to Prozac Peter D. Kramer podaje, e BPD wymaga wikszych dawek lekw z grupy SSRI do leczenia zaburze nastroju ni w przypadku samej depresji. Uzyskanie widocznych efektw wymaga okoo trzech miesicy terapii w porwnaniu do 3–6 tygodni w depresji.

Uwaa si, e nowsze atypowe leki przeciwpsychotyczne maj mniejsze efekty uboczne ni typowe leki przeciwpsychotyczne. Leki przeciwpsychotyczne czasem stosuje si w leczeniu zaburze mylenia lub percepcji[31]. Antypsychotyki maj rne zastosowania; zarwno dla przerywanych jaki i krtkich epizodw psychotycznych i dysocjacyjnych, do bardziej oglnych jak w przypadku atypowych lekw antypsychotycznych stosowanych w chorobie afektywnej dwubiegunowej, a take w pogranicznym zaburzeniu osobowoci.

Metaanaliza 14 bada wykazaa, e kilka atypowych antypsychotykw, w tym olanzapina, klozapina, kwetiapina i risperidon, moe pomaga pacjentom z BPD, u ktrych wystpiy objawy psychotyczne, impulsywne lub prby samobjcze[32]. Istniej kontrowersje co do dugoterminowego stosowania antypsychotykw. Starsze leki maj wiele dziaa niepodanych, wrd ktrych jedn z waniejszych jest opniona dyskinezja[33]. Atypowe antypsychotyki czsto rwnie powoduj znaczne przybieranie na wadze i zwizane z tym powikania zdrowotne[34].

Osoby z BPD wymagaj czasem szerokiej opieki medycznej w zakresie zdrowia psychicznego; s przyczyn 20% psychiatrycznych hospitalizacji[35].

Wikszo pacjentw z pogranicznym zaburzeniem osobowoci kontynuuje leczenie poza szpitalem przez kilka lat, lecz liczba osb stosujcych bardziej restrykcyjne i kosztowne leczenie, w tym hospitalizacje, zmniejsza si z czasem[36]. Ocena opieki zdrowotnej przez osoby chore jest rna[37]. Ocenienie przez suby zdrowia ryzyka podjcia prby samobjczej u pacjentw ze stale podniesionym ryzykiem popenienia samobjstwa i z prbami samobjczymi w wywiadzie nie jest atwe, zwaszcza e pacjenci maj skonnoci do niedoceniania ryzyka swoich dziaa[38]. Szczeglne trudnoci zaobserwowano w stosunkach pomidzy pracownikami suby zdrowia i pacjentami z BPD.

Wikszo personelu psychiatrycznego podaje, e radzenie sobie z osobami chorymi na BPD jest od umiarkowanie do niezwykle trudnego i jest przecitnie trudniejsze ni w przypadku pacjentw z innych grup zaburze[39]. Z punktu widzenia osb chorych okrelenie pograniczne zaburzenie osobowoci wydaje si by raczej pejoratywn etykietk ni przydatnym rozpoznaniem, a samodestrukcyjne zachowanie jest niewaciwie odbierane jako manipulacja, a ich dostp do opieki jest ograniczony[40]. Czyni si prby poprawienia nastawienia spoecznoci oraz personelu medycznego[41][42].

W leczeniu pogranicznego zaburzenia osobowoci mog pojawia si specyficzne wyzwania, jak w przypadku opieki szpitalnej[43]. W psychoterapii klient moe by niezwykle wraliwy na odrzucenie czy opuszczenie i reagowa negatywnie (np. uszkadzajc swoje ciao lub porzucajc terapi) jeli ktre poczuje. Dodatkowo, klinicyci mog nabiera dystansu emocjonalnego od pacjentw z BPD dla chronienia samego siebie lub z powodu stygmatyzacji zwizanej z tym rozpoznaniem, doprowadzajc do samospeniajcej si przepowiedni i zamykajc krg stygmatyzacji, do ktrej moe przyczyni si zarwno pacjent jak i terapeuta[44]. Niektre psychoterapie, jak na przykad DBT, opracowano do przezwycienia interpersonalnej wraliwoci i utrzymania zwizku terapeutycznego. Trzymanie si reimu stosowania lekw take moe stanowi problem, czciowo z powodu dziaa ubocznych, ktre wystpuj u 50% do 88% osb[45]. Zaburzenia wspistniejce, w tym zwaszcza naduywanie substancji moe utrudni osignicie remisji[46].

Mnemoniki zaproponowane w tym artykule maj pomc w zapamitaniu kryteriw diagnostycznych pogranicznego zaburzenia osobowoci (borderline), zgodnie z ICD-10 oraz DSM-IV.

Mnemonikiem pomocnym w zapamitaniu kryteriw ICD-10 (F60.31) jest POGRANICZE P – popadanie w konflikty z innymi; O – obezwadniajce uczucie pustki G – gorczkowe wysiki uniknicia porzucenia; R – ryzykowne i nieprzemylane dziaania; A – autoagresywne groby lub dziaania; N – niestabilny i kapryny nastrj; I – intensywne i labilne zwizki; C – czste zmiany kursu dziaa; Z – zaburzenia obrazu ja; E – erupcje gniewu i gwatownoci Pocztkowo syndrom aleksytymi opisany zosta przez klinicystw o orientacji psychoanalitycznej i okrelany bardzo wymownie jako analfabetyzm emocjonalny, kryteria odniesienia wywodziy si z klasycznej psychoanalizy.

Teorie psychoanalityczne stanowiy te podstaw dla prb wyjanienia mechanizmu powstawania aleksytymii. Poszukiwania te zaowocoway szeregiem mikroteorii podkrelajcych zaburzenia libido w dwch pierwszych fazach jako przyczyn powstawania aleksytymii. Ponownie zainteresowania syndromem aleksytymii nastpio w latach osiemdziesitych. Badania oraz dociekania teoretycznie zaczy odwoywa si do odniesie z zakresu neuropsychologii, neopsychoanalizy i psychologii poznawczo- rozwojowej. Jednake, dotychczas nie powstaa spjna koncepcja wyjaniajca powstanie syndromu aleksytymii. Obecnie udao si krtko zdefiniowa syndrom aleksytymii, tak wic:

Aleksytymia - jest jednym ze zjawisk ograniczajcych dostp czowieka do jego wasnego wntrza, a konkretnie zjawiskiem zaburzajcym procesy uwiadamiania wasnych emocji- wgld w ycie emocjonalne. Syndrom aleksytymii oznaczajcy, zgodnie z ide twrcw tego okrelenia Nemiaha i Sifneosa (1970), "brak sw dla emocji", pojawi si w literaturze psychologicznej gwnie w odniesieniu do pacjentw cierpicych na zaburzenia psychosomatyczne oraz pacjentw uzalenionych od alkoholu i lekw. U chorych tych zaobserwowano chroniczne zaburzenia procesw emocjonalnych, jednake w symptomatologii jakociowo rnice si od zaburze charakterystycznych dla nerwic. Aleksytymia polega na zaburzeniu w uzyskiwaniu dostpu do wasnych procesw emocjonalnych w trzech procesach:

- w zakresie psychicznej reprezentacji emocji - w zakresie wskanikw behawioralnych - w zakresie wskanikw fizjologicznych Sifneos w jednej ze swych prac charakteryzuje aleksytymi w nastpujcy sposb: "te deficyty obejmuj niezdolno do identyfikacji uczu, a take wykorzystania jzyka do opisu uczu, niezdolno do rnicowania midzy emocjami i ich odczuciami cielesnymi, ubstwo w zakresie marze i fantazji".

Aleksytymicy to osoby, u ktrych wystpuje brak zdolnoci do modulacji procesw emocjonalnych przez procesy poznawcze. Konsekwencj tego s zaburzenia regulacji emocjonalnej wyraajce si w braku umiejtnoci w rozpoznawaniu rnych stanw emocjonalnych, wnioskowanie o przeywanych emocjach na podstawie zmian fizjologicznych organizmu, czy wrcz utosamienie emocji z ich komponent fizjologiczn. Aleksytymicy mog przeywa emocje, cho nie zdaj sobie sprawy z tego, jakie s to emocje. Pobudzenie emocjonalne tych ludzi ma charakter niezrnicowany i nie potrafi oni nazwa tego pobudzenia, a take maj kopoty w okreleniu pochodzenia tego pobudzenia. Poniewa znajomo przyczyn jakiego stanu jest jednym z podstawowych czynnikw niezbdnych dla psychicznej kontroli tego stanu, aleksytymicy mog traktowa wystpujce u nich pobudzenie jako trudne do kontroli lub wymykajce si spod kontroli. To moe ich zachca do prb tumienia tego pobudzenia. Aleksytymicy nie maj wyksztaconych schematw emocjonalnych, poniewa wystpujce u nich pobudzenie emocjonalne nie pasuje do istniejcych ju schematw, staje si dodatkowym rdem emocji, oczywicie emocji negatywnych. Aleksytymicy nie potrafi dokonywa introspekcji, z trudem wnikaj we wasne wntrze, przyczyn tego, co im si przydarza, szukaj na zewntrz. Jedn z wanych cech aleksytymikw jest tendencja do ulegania nastrojowi depresyjnemu. Ludzie tacy nie potrafi nawiza gbokich kontaktw z innymi, uwaajc wizi z nimi za zudzenie. wiat ich nie jest, by moe, grony, poniewa jest to tylko i wycznie ich wasny wiat, nad ktrym staraj si sprawowa cis kontrol, ale jest to rwnoczenie wiat pozbawiony radoci, niespodzianek, ciepa i gbokiej stysfakcji wynikajcej z wzajemnego rozumienia si z innym czowiekiem.

Cechy charakterystyczne osoby z wysokim poziomem aleksytymii:

- wysokie natenia emocji negatywnych - niskie natenie emocji pozytywnych - wskie zainteresowania - mylenie konkretne - ukierunkowanie na fakty - preferowanie rzeczy znanych - niezdolno do radzenia sobie ze stresem Aleksytymia wie si z podwyszonym poziomem hipochondrii, obnion potrzeb poznania, oraz obnion refleksyjnoci psychologiczn.

Mczyni s zdecydowanie bardziej aleksytymiczni anieli kobiety, rnica ta moe by uwarunkowana biologicznie. Obie pci realizuj odmienne programy, w ktrych emocje odgrywaj zrnicowan rol. Mczyni s wyposaeni w kompetencje o charakterze zdaniowym, pozwalajce zdobycie zasobw dla przetrwania indywidualnego. Byli t pci, na ktr spadaa odpowiedzialno za polowanie, zdobywanie pokarmu i ochron terytorium. Emocje mog towarzyszy wykonywaniu tych czynnoci; wystpuj tu jednak krtkotrwae emocje, takie jak gniew lub strach. Aleksytmia wie si z podwyszonym poziomem hipochondrii, obnion potrzeb poznawania, oraz obnion refleksyjnoci psychologiczn. Aleksytymicy dostrzegaj u siebie wicej symptomw psychosomatycznych anieli osoby niealeksytymiczne. Czciej wystpuje u nich somatyzacja. Aleksytymii towarzyszy znacznie podwyszony poziom depresji. Depresja u aleksytymikw- osoby depresyjne nie potrafi komunikowa wasnych emocji sobie i innym ludziom. Brak dostpu do wasnych uczu pozytywnych i negatywnych prowadzi do braku wiary we wasne siy i do rezygnacji z wchodzenia w bliskie zwizki emocjonalne z innymi. Cechy skadajce si na syndrom aleksytymii:

1. Niezdolno do werbalizacji emocji powoduje, e czowiek przeywa pobudzenie emocjonalne o bliej nieokrelonych charakterystykach. Nie umie nazywa przeywanych emocji.

2. Niezdolno do odrniania pobudzenia fizjologicznego od emocji moe prowadzi do uruchamiania mechanizmw radzenia sobie z emocjami, kiedy wcale nie jest to konieczne.

3. Ubstwo ycia wyobraeniowego ogranicza ilo pomysw, jakie zdolni s wytworzy aleksytymicy w sytuacji problemowej.

4. Operacyjny styl mylenia zwizany z koncentrowaniem si na powierzchniowych aspektach zjawiska, niechci do sigania do istoty rzeczy oraz pewn konkretnoci sprawia, e jednostka jest demotywowana do dokonywania zmian w istniejcej sytuacji.

5. Aleksytymicy posiadaj bardzo due zdolnoci w zakresie maskowania wasnych zaburze. Sprawiaj oni wraenie osb dobrze opanowanych, bardzo dobrze przystosowanych spoecznie, a ich trudnoci to przede wszystkim trudnoci z sob samym.

Utrudnione przekazywanie impulsw przez ciao modzelowate moe by podstaw neurofizjologiczn dla aleksytymii. Orodki emocji zlokalizowane s w prawej pkuli mzgu u wikszoci praworcznych ludzi, natomiast ekspresja werbalna zlokalizowana jest w lewej pkuli. Std utrudniony transfer informacji midzy pkulami i moe wywoywa deficyty w werbalnym oznakowaniu emocji. W aleksytymii zaburzeniu ulega transfer informacji obrazowych z prawej do lewej pkuli. U osb aleksytymicznych orodki skroniowe prawej pkuli s mniej aktywizowane, co sugeruje nieadekwatne rozumienie symbolicznych komunikatw zawartych w materiale wizualnym. Dwa obszary zwizane z jzykiem w lewej pkuli mzgu (orodki Broca i Wernickiego) s mniej aktywizowane, co moe wskazywa na brak mowy wewntrznej. Dodatkowo podwyszona aktywacja ciemieniowej czci kory mzgowej w lewej pkuli moe blokowa aktywizacj orodkw mowy. Wystpuje wiksza zgodno midzy aktywizacj patw czoowych prawej pkuli i pata ciemieniowego pkuli lewej co powoduje blokowanie ekspresji.

rda aleksytymii znajduj si w dowiadczeniach z okresu wczesnego dziecistwa, w sytuacjach traumatycznych oraz sytuacjach zwizanych z relacjami afektywnymi z innymi ludmi, gwnie z matk. Kluczow rol w prawidowym rozwoju afektywnym peni we wczesnym okresie rozwojowym kontakty z matki z dzieckiem. W okresie niemowlcym dziecko pozostaje w cisym zwizku z matk i jest to podstawa do ksztatowania psychicznych reprezentacji. W pierwszym etapie istotn funkcj peni wyobrania i fantazje dziecice na temat bezpieczestwa. Deficyty w zakresie rozwoju procesw rnicowania, werbalizacji i desomatyzacji powstaj w wyniku przeycia przez niemowl czy mae dziecko silnych traumatycznych wydarze. Dziecko pod wpywem cigych frustrujcych dowiadcze wyksztaca niedojrzae reprezentacje zarwno obiektu (matki), jak i Ja. Konflikt pojawiajcy si w psychice cierpicego dziecka wie si z tumieniem i wypieraniem agresji skierowanej na frustrujcy obiekt, agresji, ktra nie tylko moe by ujawniana, ale take wiadomie dowiadczana.

Zgodnie z modelem psychoanalitycznym w efekcie nieprawidowych relacji dziecka z obiektem znaczcym rozwija si w sposb wypaczony mechanizmy regulacji i samoregulacji psychicznej. W efekcie nastpuje zahamowanie rozwoju fantazjowania. Dziecko spostrzegane jest jako istota bardzo bierna i relatywna, w peni uzaleniona od wszechpotnego rodzica, konkretnie matki.

Kluczow funkcj dla aktualnego i przyszego rozwoju dziecka peni realizacja potrzeb afektywnych. Psychoanalitycy przypisuj maemu dziecku due moliwoci poznawcze, takie jak tworzenie zoonych reprezentacji siebie czy matki, wykonywanie operacji na tych reprezentacjach, czy fantazjowanie.



Pages:   || 2 | 3 | 4 | 5 |   ...   | 8 |


Похожие работы:

«БАГРАТ ДЖАНАШИА АБХАЗСКАЯ ЛЕКСИКА ВИНОГРАДАРСТВА И ВИНОДЕЛИЯ ТБИЛИСИ 2010 Сухумский государственный университет Институт абхазского языка и культуры БАГРАТ ДЖАНАШИА АБХАЗСКАЯ ЛЕКСИКА ВИНОГРАДАРСТВА И ВИНОДЕЛИЯ Редакторы: К.В. Ломтатидзе Т.И. Гванцеладзе Рецензенты: Э.К. Килба В.Х. Конджариа Тбилиси 2010 soxumis saxelmwifo universiteti afxazuri enisa da kulturis instituti bagrat janaSia mevenaxeobisa da meRvineobis afxazuri leqsika redaqtorebi: q. lomTaTiZe T. gvancelaZe recenzentebi: e. kilba...»

«Министерство культуры Республики Коми Юношеская библиотека Республики Коми БИБЛИОТЕКА КАК РАЗВИВАЮЩАЯ СРЕДА НОВОГО ПОКОЛЕНИЯ VII Межрегиональные библиотечные юниор чтения 23-24 ноября 2011 года Сыктывкар 2012 Составитель: Н. Г. Симанкова Художник: И. И. Касилова Библиотека как развивающая среда нового поколения: материалы VII Межрегиональных библиотечных юниор чтений, Сыктывкар, 23-24 нояб. 2011 г. / сост. Н. Г. Симанкова; худож. И. И. Касилова. – Сыктывкар: Юношеская библиотека Республики...»

«Авторы – разработчики основной общеобразовательной программы дошкольного образования МБУ детского сада № 147 Сосенка: Хижняк Н.В. – заместитель заведующего по воспитательно – методической работе Федоренко Л.Н. – старший воспитатель Кутузова Л.А. – педагог - психолог Дьякова Л.А. – инструктор по физической культуре Минибаева З.К. – воспитатель по подготовке к школе Шишкина Н.Г. – учитель – логопед Рябова Т.В. – музыкальный руководитель СОДЕРЖАНИЕ I. Обязательная часть Раздел I. Пояснительная...»

«Министерство образования и науки Российской Федерации Федеральное государственное автономное образовательное учреждение высшего профессионального образования СЕВЕРО-КАВКАЗСКИЙ ФЕДЕРАЛЬНЫЙ УНИВЕРСИТЕТ Основная образовательная программа высшего профессионального образования Направление подготовки 033000 Культурология Профиль История культуры Квалификация (степень) выпускника – бакалавр Нормативный срок освоения программы – 4 года Форма обучения – заочная СОДЕРЖАНИЕ 1. ОБЩИЕ ПОЛОЖЕНИЯ 1.1....»

«2 План Теоретическая часть 1. 1.1 Обоснование выбора темы 1.2 Необходимость воспитания культуры поведения с ранних лет, условия Понятие культуры поведения детей дошкольного возраста, 1.3 характеристика её компонентов через анализ изученной литературы 1.3.1 Формирование культурно-гигиенических навыков 1.3.2 Культура общения между сверстниками и взрослыми, между мальчиками и девочками 1.3.3 Культура деятельности; бережное отношение к вещам, игрушкам, книгам, природе 1.4 Методика формирования...»

«Оглавление ЦЕЛИ И ЗАДАЧИ ДИСЦИПЛИНЫ ЛЕЧЕБНАЯ ФИЗКУЛЬТУРА И ВРАЧЕБНЫЙ КОНТРОЛЬ, ЕЕ МЕСТО В СТРУКТУРЕ ОСНОВНОЙ ОБРАЗОВАТЕЛЬНОЙ ПРОГРАММЫ Цели преподавания дисциплины 1.1. 3 Задачи изучения дисциплины 1.2. 3 КОМПЕТЕНЦИИ ОБУЧАЮЩЕГОСЯ, ФОРМИРУЕМЫЕ В РЕЗУЛЬТАТЕ 2. 3 ОСВОЕНИЯ ДИСЦИПЛИНЫ профессиональные компетенции 2.1. 3 Студент должен знать, уметь, владеть 2.2. ОБЪЕМ ДИСЦИПЛИНЫ И ВИДЫ УЧЕБНОЙ РАБОТЫ 3. СОДЕРЖАНИЕ ДИСЦИПЛИНЫ 4. Лекционный курс 4.1. Практические занятия 4.2. Самостоятельная...»

«ТАРАСОВА ЛЮБОВЬ ВИКТОРОВНА Система комплексной оценки функционального состояния и физической подготовленности юных и квалифицированных стрелков из лука в процессе многолетней подготовки 13.00.04 – теория и методика физического воспитания, спортивной тренировки, оздоровительной и адаптивной физической культуры диссертации на соискание ученой степени...»

«ПРОЕКТ АННОТАЦИЯ ОСНОВНОЙ ОБРАЗОВАТЕЛЬНОЙ ПРОГРАММЫ ПО НАПРАВЛЕНИЮ ПОДГОТОВКИ 54.04.01 Дизайн Квалификация (степень) –магистр Нормативный срок обучения – 2 года (очная форма обучения), 2,5 года (очно-заочная форма обучения); Направленность подготовки (профиль):дизайн костюма, дизайн среды, медиа-арт-дизайн Контакты: Руководитель направления подготовки: Виниченко Ирина Владимировна Электронная почта:irvin61@mail.ru ОБЛАСТЬ, СФЕРА, ВИДЫ ПРОФЕССИОНАЛЬНОЙ ДЕЯТЕЛЬНОСТИ Основные виды профессиональной...»

«Некоторые дискурсивные и психологопедагогические аспекты адаптации в инокультурной образовательной среде: офлайн и онлайн контекст Ю.В.Таратухина, Н.В.Черняк Национальный исследовательский университет Высшая школа экономики, Россия ( ) Abstract The problems of discursive, psychological and educational adaptation of students in multicultural educational environment are not analyzed in depth. Particularly relevant is analysis of possible transformation of discursive, cultural and pragmatic models...»

«Липецкая областная универсальная научная библиотека Научно-методический отдел ОГНЕВА Е. М. ДЕЯТЕЛЬНОСТЬ БИБЛИОТЕК ЛИПЕЦКОЙ ОБЛАСТИ В 2013 ГОДУ Липецк 2014 1 ДЕЯТЕЛЬНОСТЬ БИБЛИОТЕК ЛИПЕЦКОЙ ОБЛАСТИ В 2013 ГОДУ Библиотечная сеть Липецкой области составляет 513 публичных библиотек, из них 4 – областные, остальные – муниципальные. 445 из них находятся в сельской местности, 421 являются сельскими библиотеками. Библиотеки городов Липецка и Ельца объединены в централизованные библиотечные системы, ЦБС...»

«ВНУТРЕННИЙ ПРЕДИКТОР СССР 200-летию со дня рождения А.С. Пушкина посвящается МЕДНЫЙ ВСАДНИК — ЭТО ВАМ НЕ МЕДНЫЙ ЗМИЙ. О самой древней мафии в системе образов А. С. Пушкина _ _ _ © Публикуемые материалы являются достоянием Русской культуры, по какой причине никто не обладает в отношении них персональными авторскими правами. В случае присвоения себе в установленном законом порядке авторских прав юридическим или физическим лицом, совершивший это столкнется с воздаянием за воровство, выражающемся в...»

«Номинация Долина реки Бикин (расширение объекта всемирного наследия Центральный Сихотэ-Алинь) (РОССИЙСКАЯ ФЕДЕРАЦИЯ) Для включения в СПИСОК ВСЕМИРНОГО КУЛЬТУРНОГО И ПРИРОДНОГО НАСЛЕДИЯ ЮНЕСКО Подготовлено: • Фондом Охрана природного наследия • Институтом Географии РАН • Бюро региональных общественных кампаний (БРОК), Владивосток • РНИИ культурного и природного наследия им. Д.С. Лихачева • Ассоциацией коренных малочисленных народов Севера, Сибири и Дальнего Востока РФ При поддержке: • Амурского...»

«Пражский Парнас №31 Содержание О ЧЕТВЕРТОМ МЕЖДУНАРОДНОМ ЛИТЕРАТУРНОМ ФЕСТИВАЛЕ Обращение председателя Оркомитета Фестиваля Гимн Фестиваля Фотогалерея Фестиваля Пресс-релиз Фестиваля Необычная статья о Фестивале ПРОИЗВЕДЕНИЯ УЧАСТНИКОВ ФЕСТИВАЛЯ ПРАЖСКИЙ ПАРНАС №31 Надя Добренькая Сергей Левицкий Майя Коротчева Иосиф Шульгин АНОНИМ СПИСОК АВТОРОВ Пражский Парнас. Сборник. Вып. 31 Составитель: Сергей Левицкий Верстка: Раулан Жубанов Издатель: Союз русскоязычных писателей в Чешской Республике...»

«Чваш КНИЖНАЯ Республикин 12/ 2013 ЛЕТОПИСЬ КНЕКЕ Чувашской ЛЕТОПИ Республики Шупашкар 2013 Чебоксары 1 МИНИСТЕРСТВО КУЛЬТУРЫ, ПО ДЕЛАМ НАЦИОНАЛЬНОСТЕЙ И АРХИВНОГО ДЕЛА ЧУВАШСКОЙ РЕСПУБЛИКИ БЮДЖЕТНОЕ УЧРЕЖДЕНИЕ НАЦИОНАЛЬНАЯ БИБЛИОТЕКА ЧУВАШСКОЙ РЕСПУБЛИКИ КНИЖНАЯ ЛЕТОПИСЬ ЧУВАШСКОЙ РЕСПУБЛИКИ Государственный библиографический указатель Издается с 1950 года 12/ 2013 (1151-1279) Чебоксары ЧВАШ РЕСПУБЛИКИН КУЛЬТУРА, НАЦИОНАЛЬНОСЕН СЕН ТАТА АРХИВ Н МИНИСТЕРСТВИ ЧВАШ РЕСПУБЛИКИН НАЦИ БИБЛИОТЕКИ ЧВАШ...»

«WAZA ПРАВИТЕЛЬСТВО МОСКВЫ ДЕПАРТАМЕНТ КУЛЬТУРЫ г. МОСКВЫ GOVERNMENT OF MOSCOW DEPARTMENT FOR CULTURE OF MOSCOW ЕВРОАЗИАТСКАЯ РЕГИОНАЛЬНАЯ АССОЦИАЦИЯ ЗООПАРКОВ И АКВАРИУМОВ EURASIAN REGIONAL ASSOCIATION OF ZOOS & AQUARIUMS МОСКОВСКИЙ ЗООЛОГИЧЕСКИЙ ПАРК MOSCOW ZOO ИНФОРМАЦИОННЫЙ СБОРНИК ЕВРОАЗИАТСКОЙ РЕГИОНАЛЬНОЙ АССОЦИАЦИИ ЗООПАРКОВ И АКВАРИУМОВ INFORMATIONAL ISSUE OF EURASIAN REGIONAL ASSOCIATION OF...»

«У.Д.К.: С7437.0183(043.3) ТОМИЛИНА ЛИЛИАНА ФОРМИРОВАНИЕ ЭТНОЦЕННОСТНЫХ ОРИЕНТАЦИЙ У ВОСПИТАННИКОВ ДЕТСКОГО ДОМА В УСЛОВИЯХ ДОПОЛНИТЕЛЬНОГО ОБРАЗОВАНИЯ Специальность 531.01 - Общая теория воспитания Докторская диссертация педагогических наук Научный руководитель: Силистрару Николае, Доктор хабилитат педагогических наук, профессор Автор: Кишинэу, © ТОМИЛИНА Лилиана СОДЕРЖАНИЕ АДНОТАЦИЯ... СПИСОК...»

«Годовой отчет за 2010 год Введение Данный отчет Санкт-Петербургской ассоциации общественных объединений родителей детейинвалидов ГАООРДИ содержит информацию о деятельности организации в 2010 году. В отчете раскрывается структура ассоциации, стратегические направления деятельности, финансовые поступления, а также конкретные мероприятия и проекты организации. Санкт-Петербургская ассоциация общественных объединений родителей детей-инвалидов ГАООРДИ создана 12 июня 1992 года. Сегодня в состав...»

«Пособие по Использованию Хартии Земли в Педагогических Целях 2 апреля 2009 г. Подготовлено Международной Инициативой Хартия Земли Пожалуйста, направляйте ваши комментарии на этот адрес: info@earthcharter.org I. ВВЕДЕНИЕ Документ Хартия Земли появился на свет в результате десятилетнего международного диалога с целью выработки общечеловеческих целей и общих ценностей. Проект Хартии был поготовлен по инициативе гражданского сообщества и был официально утвержден. официально в 2000 году. Миссией...»

«Будаговский Виктор Леонидович СОЦИАЛЬНО-КУЛЬТУРНЫЕ УСЛОВИЯ ВОЕННОПАТРИОТИЧЕСКОГО ВОСПИТАНИЯ УЧАЩЕЙСЯ МОЛОДЕЖИ В ДЕЯТЕЛЬНОСТИ ОБЩЕСТВЕННЫХ ОБЪЕДИНЕНИЙ ПОИСКОВОЙ НАПРАВЛЕННОСТИ 13.00.05 – ТЕОРИЯ, МЕТОДИКА И ОРГАНИЗАЦИЯ СОЦИАЛЬНОКУЛЬТУРНОЙ ДЕЯТЕЛЬНОСТИ ДИССЕР ТАЦИЯ на соискание ученой степени кандидата педагогических на ук...»

«Департамент культуры города Москвы ГУК города Москвы Центральная городская юношеская библиотека имени М. А. Светлова БИБЛИОТЕКИ МОСКВЫ — ЮНОШЕСТВУ Практика работы, проекты, информация Выпуск 34 Москва 2010 Над выпуском работали: Л. А. ПОПОВА Г. А. ГУРОВА С. В. ЮРМАНОВА О. Г. СВИРИДОВА (литературный редактор) Библиотеки Москвы — юношеству: Практика работы, проекты, информация; вып. 34/ ЦГЮБ им. М. А. Светлова. — М., 2010. — 80 с. © — Перепечатка материалов только со ссылкой на настоящее издание...»














 
© 2014 www.kniga.seluk.ru - «Бесплатная электронная библиотека - Книги, пособия, учебники, издания, публикации»

Материалы этого сайта размещены для ознакомления, все права принадлежат их авторам.
Если Вы не согласны с тем, что Ваш материал размещён на этом сайте, пожалуйста, напишите нам, мы в течении 1-2 рабочих дней удалим его.